EMU, PXS ve Z2 uzay giysileri.
Uzay yürüyüşünde EMU kullanılıyor,
kaynak: NASA/Bill Stafford
Nasıl Oldu da NASA,
İki Kadın Astronota
İki Adet Medium
Beden Uzay Giysisi Sağlayamadı?

Her şey yolunda gitseydi, sadece kadınların katıldığı ilk uzay yürüyüşü, 22 Mart 2019’da gerçekleşmiş olacaktı. Her şey yolunda gitmedi.

Konu hakkında ilk karşıma çıkan habere göre, bu durumun sebebi son derece abesti: “‘Vücudun üst kısmı için kullanılacak iki adet medium beden uzay giysisi ayarlayamadık’ denen açıklamada iki astronotun da medium beden giydiğinin altı çizildi.” diye yazıyordu haberde.

Haberi yollayan arkadaşımla mesajlaşmaya devam ederken, uzaya insan yollayacak teknolojisi olan bir kurumun nasıl olup da “medium beden” gibi görünürde son derece basit bir engele yenik düştüğünü algılamaya çalıştık bir süre. O sırada, doktordan yeni çıkmış, ortalıkta aylak aylak dolaşırken bir oyuncakçıya girmiş, bakınıyordum ve tam o anda karşıma uzay giysili bir Barbie bebek çıktı. Fotoğrafını çektiğim gibi arkadaşıma yolladım. Fena hâlde eğlendik ve bu yazının içeriğinin oracıkta hazır olduğuna karar verdik: Barbie bile ‘büyük beden’ bebek yapabilmişken NASA bunu başaramıyor muydu hakikaten?

Barbie’nin 60. yılı için üretilen
astronot bebek,
kaynak: Barbie

Elbette meseleyi burada bırakmadım; yazmaya girişmeden önce meselenin “nasıl yani?” kısmını araştırmaya oturdum… Ve tahmin ettiğimden de karmaşık bir manzarayla karşılaştım. Anlatmaya en başından başlayacağım; 1960’lardan.

NASA ilk defa astronotlarını uzaya göndermeye başladığına, daha önce çoğunlukla iç çamaşırı üreten International Latex Corporation ile anlaşmış ve kullanılacak uzay giysilerinin tamamı, o dönemde NASA’da çalışmakta olan astronotlar için özel ölçülerde hazırlanmış. Hepsi erkek olan astronotlar için.

Daha sonra, “tamam bu adımı hallettik” diyen NASA, bundan sonraki odak noktalarının uzaya yolcu taşımak olacağına karar vermiş. Yolcuların her birine özel olarak giysi tasarlanması mümkün olmayacağından, modüler bir sistem geliştirmişler: Üst, alt, kollar ve bacaklar olarak ihtiyaca göre birleştirilebilen parçalar, beş farklı boyda üretilmiş. Bu parçaların herkese uyacağı varsayılmış, ancak uygulamada pek de öyle olmadığı ortaya çıkmış. NASA’nın kendi araştırmacılarından birisi, 2009’da konuyla ilgili yazdığı hayli kapsamlı makalede, oran-orantı yönünden erkek bedeni göz önünde tutularak tasarlanan parçaların, kadın bedeni için tam olarak işe yaramadığını detaylıca anlatmış.

Gel gör ki, bu sıkıntıların fark edilmesi, ‘bütçe’ meselesinin araya girmesini engelleyememiş. Kadınların ilk kez uzaya gitmesinden birkaç yıl sonra, 1990’ların başında gerçekleşen bir bütçe kesintisi uzay giysilerinin önce extra small boyunu, sonra da small boyunu iptal etmiş. Bu da NASA astronotlarının belli ölçülerde olmasını şart koşmak anlamına geliyor…

Bu bütçe meseleleri şu anlama da geliyor: Günümüzde astronotlar, aynı 40 yıllık uzay giysilerini hâlâ kullanıyorlar. Söz konusu ‘yürüyüşe’ gitmesi planlanan Anne McClain ve Christina Koch’un gideceği uzay üssünde iki medium, iki large ve iki extra large giysi bulunuyor. Anne McClain, üst giysiyi medium bedende giyiyor. Christina Koch ise, eğitimi esnasında medium ve large bedenleri kullanmış. Ama yürüyüşün gerçekleşmesinden önceki hafta, başka bir yürüyüşte medium beden kullanmış ve bunun daha iyi olduğunu belirtmiş. Uzay istasyonunda iki adet medium beden bulunmasına rağmen bunlardan birisi “yedek” sayılıyor ve parçalarına ayrılmış biçimde bulunuyor. Hayli karmaşık bir yapısı olan uzay giysisini bir araya getirmek ekibin fazlasıyla zamanını alacağından, kaynakların en verimli kullanımı için McClain’in 22 Mart’taki yürüyüşü başka bir (erkek) astronotla gerçekleştirmesine, aynı uzay giysisini Koch’un bir sonraki hafta başka bir uzay yürüyüşünde kullanmasına karar verilmiş.

22 Mart 2019, NASA astronotu
Christina Koch (ortada) kariyerlerinin
ilk uzay yürüyüşüne çıkmadan önce
Nick Hague (solda) ve Anne McClain’e yardım ediyor; kaynak: NASA

Bütün bunları araştırmanın bana hissettirdiği, bu son derece saçma noktaya giden yoldaki adımların çoğunun hayli ‘anlaşılabilir’ ve ‘mantıklı’ seçimlerden oluşması. “Bütçe sıkıntısı” —tabii canım ondan kimde yok ki; “Ekibin zamanını ve kaynakları korumak için bu yönde karar verdik” —eh tabii, gayet mantıklı… Fakat bu, altmış yıl önce, kırk, otuz yıl önce verilen birtakım kararların günümüze olan etkisini değiştirmiyor. Acıklı olan da bu: Bu olay, bu “medium beden uzay giysimiz olmadığı için iki kadın astronotu aynı anda uzayda yürütemedik” hikâyesi, kurumların ve toplumların temelini atarken kadınların dahil edilmemesinin ceremesini, nasıl günümüzdeki kadınların çektiğinin mükemmel bir örneği.

cinsiyetçilik, Eda Çakmak, vücut ölçüsü