Endüstriyel Arkeoloji, Detroit’in Küllerinden Doğan Tasarım: Fordite

Detroit, on yıllardır adından endüstriyel çöküş, nüfus kaybı, akabinde suçun yükselmesi ve nihayetinde şehrin iflası ile adından bahsettiriyor. Amerika’nın Michigan eyaletindeki şehrin geçtiğimiz yüzyıldaki bu çalkantıları ise, otomotiv endüstrisinin şehirle ilişkisiyle doğrudan ilintili. 20. yüzyılın başlarında Amerika’daki otomotiv üretiminin başkenti olan şehir, bu yolla kazandığı yüksek nüfusun çoğunu, daha sonra sektörün şehri terk etmesiyle kaybetmiş. Geride kalan ise, çevre korumaya yönelik yönetmeliklerin çıkmasından çok önce terk edildikleri için etraflarını saran onlarca yıllık endüstriyel kirlilikle birlikte çürümeye bırakılan otomotiv fabrikaları ve sektörle birlikte büyüyerek geniş bir alana yayılmış olan bir hayalet şehir.

Karla Piper arşivi,
kaynak: atlasobscura.com

Bu enkazdan ise, hiç beklenmedik bir mücevher çıkıyor: fordite. Yıllarca şehrin çöplüklerinde birikerek taşlaşmış olan araba boyaları, şehrin takı tasarımcılarına ilham olmuş. Arabaların sprey tekniğiyle boyandığı devirde, boyanmakta olan aracın etrafını da yavaş yavaş boya kaplarmış, sonrasında ise, bu birikim üretimin önüne geçecek kadar kalınlaştığında kesilerek çöplükleri boylarmış. Zamanla ortaya çıkan bu malzemenin estetik potansiyeli keşfedildiğinde, koleksiyoncuları peşine düşmüş. “Boya taşı”, “motor agat” (ya da “motor akiği”) gibi isimlerle de anılan taşa, mücevher tasarımcısı Cindy Dempsey şehrin en büyük araba üreticilerinden Ford ile taş isimlerinde sıklıkla kullanılan “-ite” ekini birleştirerek fordite adını vermiş, ya da en azından kendi icadı olduğunu düşünüyor, ama bir şekilde sözcük dolaşıma girip dünyada yerini edindiği için bunu kanıtlamak pek mümkün değil. Kaldı ki, ismin ticari haklarını almaya çalıştığında Ford’un engeliyle karşılaşmış. Daha sonra araçları boyamak için geçilen elektroskopik metotlarla birlikte bu ‘maden’ kuruduğundan, artık kaynaklar hayli sınırlı.

Cindy Dempsey’nin markası
Urban Relic Design
takılarından örnekler

Jeolojide ‘insan çağı’ [anthropocene] olarak adlandırılan devrin en popüler taşı olarak tanımlanan fordite’ın cazibesi, birkaç noktada gizli. Her biri benzersiz olan katmerli görünüm, elbette bunlardan bir tanesi. Ancak çöküşün eşiğindeki bir şehrin tarihiyle bu denli bağlantılı olması, bu renkli malzemeye duygusal, biraz da karanlık bir anlam ekliyor. Kaynağının kurumuş olması, dolayısıyla sınırlı miktarda bulunmasının çekiciliği de cabası.

kaynak: fordite.com

Uzmanları, fordite’ın hangi fabrikadan geldiğini, hangi dönemde üretildiğini ayırt edebiliyorlar. Ham, kalıplaşmış materyali keserek çalışan Dempsey, hakiki vintage malzemeyi tanımak için rengini, hatta kokusunu kullanıyor. “Otomotiv boyasını ayırt edebiliyorum” diyor, “bazı dönemlerin boyalarının belli bir tatlı kokusu oluyor”. Malzemenin farklı tipleri, renklerine göre ayırt ediliyor. Taştan taşa renk çeşitliliğinde farklar görülüyor, birbirinden net çizgilerle ayrılanlar olduğu gibi, renklerin iç içe geçtiği varyasyonlar da var. Belirleyici bir faktör de, renklerin altında ayrı bir katman olarak kullanılan gri baz boya. Her ‘değerli taşta’ olduğu üzere, bu boya taşının da taklitleri türemiş durumda elbet; bir diğer tasarımcı Karla Piper’a göre, benzer bir sprey tekniğiyle üretilen materyallerin yanı sıra, polimer kilden üretilen taklitler dahi mevcut. Dempsey, fordite’ın en iyi dönemini 70’lerde yaşadığını söylüyor: Tasarımın her alanında olduğu gibi, otomotivde de çılgın renklerin kullanıldığı bu dönemde oldukça canlı ‘taşlar’ ortaya çıkmış.

Karla Piper’ın markası
Siesta takılarından örnekler

Geçtiğimiz on yıllarda ırksal ayrımcılık, fakirlik, suç ve sonunda iflasa giden bir şehir olmasıyla anılan Detroit’in tarihinin her köşesinde otomotiv sektörünün izleri okunuyor. Orijinal bir tasarım fikrine dönüşen bu malzeme de, bu şehre has ve bu tarihle bu denli ilintili olmasıyla birlikte, rengârenk yüzeyiyle çelişen karanlık bir cazibeye sahip. Bir yandan da, özünde akla gelmeyecek bir ‘çöpün’ tasarımla geri dönüşümüne dair ilham verici bir örnek.

atık, çöp, Detroit, Eda Çakmak, fordite, geri dönüşüm, ileri dönüşüm, tasarım, upcycling