PLAYLIST:
Bir Şirket, 4AD

Mel Brooks’un 1974 yılından başlayarak çektiği, janr parodisi bir dizi filmden biri Silent Movie. Bütün adına layık parodiler gibi, Silent Movie (1976) de gündelik hayat içinde olağanlaştırılmış, neredeyse doğal kabul edilegelen durumları yerinden eder. Sinema sanayi, yıldızlar ve diğer sinemacılar, Hollywood, sessiz filmler, komedi filmleri Mel Brooks’un mizanseniyle toplumsal formasyon içindeki olağan yerlerinden oynar, bir anlamda saçmalaşırlar. Yine tüm iyi parodiler, daha ‘genel’ yerinden etmelere de yol açar. Sözgelimi, Brooks’un 1974 tarihli bir western parodisi olan Blazing Saddles —başka pek çok şeyin yanı sıra— hem ‘vahşi batının’ hem de Hollywood’un olağan, gündelik ırkçılığını da açık eder. Silent Movie parodisinin ‘genel’ hedefinin ise, büyük sermaye ve meta üretimi olduğu rahatlıkla söylenebilir. Filmdeki ‘genel’ hedefin en güçlü imgesi ise bir ‘şirket’tir: altyazıdaki çevirisiyle “Anafor ve Yutma Şirketi” ya da orijinal adıyla Engulf & Devour Corporation. “Anafor ve Yutma Şirketi,” bir kara delik gibi filmdeki tüm karakterleri, eylemleri, üretimleri, filmleri, daha küçük şirketleri, kısacası her şeyi kendisine doğru çekmekte, kendine ve dolayısıyla birbirlerine benzetmekte ve yutmaktadır. Aslında tam da böyle değil. Şirketin bir yönetim kurulu ve yönetim kurulu başkanı vardır, ama onlar anaforu oluşturacak ya da yönetecek kadar bile bir şey yapmaz; üretmezler. Daha çok, anafora kapılan ve eninde sonunda yutulan herkes ve her şey birer küçük “Anafor ve Yutma Şirketi” gibi çalışır. Üstelik sadece Şirket’in içindeki olağan yerleriyle, ‘ev’leriyle bir derdi olmayanlar değil, Şirket’i bozmak isteyenlerin üretimleri de bir tür küçük ölçekli “Anafor ve Yutma Şirketi” olarak çalışır. Dolayısıyla, kimsenin merkezinde olmadığı ve elbirliğiyle üretilen bir anafor herkesi ve her şeyi yutar. Küçük ölçekli kara deliklerin bir arada çalışarak oluşturdukları, merkezi boş, devasa bir kara delik formasyonu. Bu metnin yazarının filmi seyrettiği ortaokul yıllarından bu yana aklından çıkmayan bir imge bu: Herkesin işvereni, her üretimin sahibi bir “Anafor ve Yutma Şirketi.” Aynı Şirket’te çalışıyor ve yaşıyoruz.

4AD de bir şirket ve —en azından bir dönemi— kurucusu Ivo Watts-Russel ile özdeşleşmiş durumda. Watts-Russel ‘eksantrik’ olarak etiketlenmiş bir karakter, hakkında bir hayli de yazıldı. Martin Aston’ın Facing the Other Way: the Story of 4AD isimli kapsamlı kitabı da, şirket kadar —belki de daha fazla— onun hakkında.

Watts-Russel, punk tarihinde önemli yeri olan ve 1973 yılında kurulan Beggars Banquet’te çalışmaya başlar. Beggars Banquet (BB), cilalı rock yıldızlarının kurumsal dünyasına itirazı içinde barındıran punk’ın dolaşıma girdiği kanallardan biri; birkaç müzik dükkânına sahip küçük ve ‘bağımsız’, Londralı bir diğer şirket. Büyük anaforun süpür(e)mediği parçacıkları emen yapısıyla BB, anafor ve yutma formasyonunun tarihi açısından ilginç bir örnek.

BB 1977 yılından itibaren, neredeyse —olumlu anlamda— her önüne gelenin bir müzik grubu kurduğu punk patlaması sırasında, müzik yayıncılığına da başlar. Genç müzisyenler tarafından her gün onlarca demo kayıt bırakılan BB dükkânları, kılcal emme hortumlarıdır. Watts-Russel benzeri, yine büyük anaforun parçası olmak istemeyen, müziksever ve anlar şirket çalışanları tarafından seçilen kayıtlar, değerlendirilmek üzere BB merkezine yönlendirilir. BB merkezi, uygun bulduklarıyla sözleşme yapar, albümler yayınlanır.

Yayınlanan müzik bağlamında, BB merkeziyle kendi seçimleri arasında giderek büyüyen bir uyumsuzluk fark eden Watts-Russel, kendi seçimlerini kabul ettirebilmek için şirket yönetimine tam saha baskı uygular. BB’nin patronu Martin Mills, Ivo Watss-Russel’a “o zaman kendi prodüksiyon şirketini kur” diyerek küçük bir ofis ve başlangıç sermayesi olarak 2.000 sterlin verir. Yine BB çalışanı Peter Kent ile Watts-Russel, adını Jimi Hendrix’in Axis: Bold as Love albümünden alan Axis şirketini kurarlar. 1980 yılında şirketin adı 4AD olarak değişir, Peter Kent bir yıl sonra ortaklıktan, “daha ticari işler yapmak” için (meali: daha hızla yutulmak için) ayrılır. Axis dört single yayınlar. Bunlardan sadece biri daha sonra 4AD etiketiyle yeniden yayınlanır: Playlist’in ilk parçası olan, Bauhaus’un “Dark Entries”i. Sonrası ise, devasa ‘anafor ve yutma’ evreninin post-punk galaksisinin kısmi bir tarihi: Şirket ‘başarılı’ olur, büyür.

Kısa bir süre için, kabaca 1980 yılından 90’ların başına dek, sadece Watts-Russel’ın ilgi duyduğu, merak ettiği, sonrasında ortaya ne çıkacağını kimse kestiremediği için para yatırılmayan müzikal karakterlerin toplandığı bir yer olur 4AD. Yine böyle bir karakter, tasarımcı Vaughan Oliver’dır. Üretimini değil, kurumsal marka ‘kimliğini’ benzerlerinden farklılaştıran meta üreticilerinin tersine, 4AD’nin bu aralıktaki tüm üretimi —olabildiğince— farklılık üretir. Albüm tasarımından müziğin kendisine, üretilen her ne ise, onun sadece bir meta olmaması için direnilir, ne var ki “Anafor ve Yutma Şiketi”nden kaçmak olanaksızdır.

Garlands, Cocteau Twins, 1982,
(kaynak: post-punk.com)
ve
Doolittle, Pixies, 1989
(kaynak: COS) albüm kapakları,
tasarım: Vaughan Oliver

Kaçış, burada anlatmaya kalkışmanın, hem anlamlı hem de mümkün olmadığı pek çok nedenle olanaksızdır: İlk sermaye sahibine geri ödeme yapmak ya da kira vermek gerekir. Watts-Russel, müzisyenler, Oliver ve daha pek çok insanın karnı doyacak, çocuklar okula gidecek, ayakkabı falan satın alınacaktır. Dolayısıyla, plak satmak gerekir. Bir şekilde plak satılır, hatta ‘başarılı’ olunur. ‘Başarılı’ olununca daha çok insan çalışır, daha fazla maaş ödenir. Plaklar dağıtıma girer; dağıtımcılara, perakendeciye ödeme yapmak gerekir. Daha da çok satmak zorunludur, daha da çok satmak için daha da çok insan çalışır. Henüz etiketlenmemiş üretimler etiketlenir; alternatif, bağımsız vb. listeler, yayınlar oluşur, alternatif müzik tüketicisi imal edilir. Sonrasında ne çıkacağı belirsiz üretimler markaya, metaya dönüşür: İnsanlar 4AD sound’u ve estetiğinden söz etmeye başlar. Kimi müzisyenler star olur, anafora gönüllü dalarlar, kimisi ise mallaşmamak için bir daha üretmez; büyük bir atalet ile Şirket’ten gizlenir vesaire vesaire… Ivo Watts-Russel depresyona girer; çoktan orta boy bir “Anafor ve Yutma Şirketi”ne dönüşmüş olan 4AD’nin Los Angeles ofisine 1994 yılında kaçar, bir süre şirkete önemli bir katkı koymayarak orada saklanır. 1999 yılında şirketteki tüm hisselerini, şirketin diğer yarısının sahibi, startup kahramanı Martin Mills’e satar. Bugün ‘bağımsız’ müzik endüstrisinin önemli bir aktörü olan Beggars Banquet Group’un bir parçası 4AD. Kuşkusuz hâlâ ciddiye alınır üretim var BB’de, ne var ki artık büyük ölçekli bir “Anafor ve Yutma Şirketi” olduğunu da saklaması pek mümkün değil. Galiba zaten böyle bir dert de artık yok. Bir yerlerde, belki bizim haberimiz olmadan birileri başka merkezkaç hayaller kuruyordur, yutulduklarında duyarız. Ivo Watts-Russel ise, 1999 yılından beri Santa Fe’de, çölde bir yerde yalnız yaşıyor. O tarihten beri müzik endüstrisiyle bir ilişkisi yok. Müzik endüstrisiyle bir işi kalmamış olabilir, ama “Anafor ve Yutma Şirketi”yle herhangi bir ilişkinin bitmesi mümkün müdür? Hiç sanmıyoruz.

20 şarkı, 1 saat 23 dakika:

  1. “Dark Entries”, Bauhaus, 1980 (Albüm-dışı single. Sonradan, Bauhaus’un 1980 tarihli ilk albümü In the Flat Field albümünün CD versiyonuna eklendi.) 
  2. “Feedback Song”, Wheel in the Roses EP, Rema-Rema, 1980. 
  3. “Nick the Stripper”, Prayers on Fire, the Birthday Party, 1981. 
  4. “Re”, Huremics EP, Dif Juz, 1981. 
  5. “Red Cinders in the Sand”, Burning Blue Soul, the The, 1981. 
  6. “After the Snow”, After the Snow, Modern English, 1982. 
  7. “Blood Bitch”, Garlands, Cocteau Twins, 1982. 
  8. “Multifoiled”, Head over Heels, Cocteau Twins, 1983. 
  9. “Song to the Siren”, Sixtenn Days/Guthering Dusts EP, This Mortal Coil 1983. (Daha sonra It'll End in Tears albümünde 1984) 
  10. “Lisa”, the Burden of Mules, the Wolfgang Press, 1983. 
  11. “The Fatal Impact”, Dead Can Dance, Dead Can Dance, 1984. 
  12. “The Cardinal Sin”, Spleen and Ideal, Dead Can Dance, 1985. 
  13. “Green”, Throwing Muses, Throwing Muses, 1986. 
  14. “Lollita”, Lollita EP, A.R. Kane, 1987. 
  15. “Where is my Mind?”, Surfer Rosa, Pixies, 1988. 
  16. “The River”, House Tornado, Throwing Muses, 1988. 
  17. “Hey”, Doolittle, Pixies, 1989. 
  18. “Silver”, Doolittle, Pixies, 1989. 
  19. “Happiness is a Warm Gun”, Pod, the Breeders, 1990. 
  20. “Katy Song”, Red House Painters, Red House Painters, 1993.

4AD, Bülent Tanju, Ivo Watss-Russel, Mel Brooks, müzik, Playlist, Vaughan Oliver