Hırt-Hışır: Adamotu

Adamotu yaprakları ve meyvesi ile değil de küçük insanlara benzetilen kökleri ile tanınıyor. Köklerinin şekli ile olduğu kadar kötü kokusu ve uyuşturucu, hatta öldürücü etkisi nedeniyle hakkında pek çok efsane yaratılmış. Adamotu, antik dünyadan başlayarak sürekli olarak farklı amaçlarla kullanılmış, kendine önemli bir yer edindiği kadar kötülenmiş ve korkulmuş.

Adamotu, fotoğraflar:
Jenny Laird (CC BY 2.0)
ve Sarah Walkington
(CC BY-NC-ND 2.0)

Eski Mısır’da adaklar adanan bu bitkinin, muhtemelen köklerinin şekli nedeniyle cinsel gücü ve doğurganlığı artırdığına inanılırmış. İncil’de Rachel’in hamile kalışı da bu bitki ile ilişkilendirilmiş. Prens adlı eseriyle ünlü Niccolò Machiavelli’nin 1524’te yazmış olduğu Adamotu adlı komedide de bu bitki doğurganlık artırıcı rolü ile başroldedir. Bu hikâyede, eşi bir türlü hamile kalamayan Nicia iki arkadaş tarafından kandırılır. Karısının adamotu alarak birisiyle birlikte olmasına ikna edilen Nicia’ya bu kişinin ilişki sonrasında öleceği söylenir. Olaylar Nicia’nın umduğundan biraz farklı gelişir.1

Adamotu, modern anestezinin 19. yüzyılda gelişimine kadar ameliyatlarda kullanılmış. Dioskorides 1. yüzyılda yazdığı Materia Medica’da adamotu şarabının ameliyatlarda ve dağlamalarda kullanılmasını önermiş. II. Ramses’nin mezarında da uyuşturucu etkisi olan afyon ve nilüfer çiçeği ile birlikte resmedilmiş ve Mısır mitolojisinde de önemli bir rolü var. Kendisinin güçten düştüğünü düşünen insanlara bir ders vermek isteyen Ra, tanrıça Hathor’u aslan formunda dünyaya yollar. Bir zaman sonra Hathor’un yarattığı katliama üzülen Ra, onu durdurmak için adamotu birası hazırlatır. Bunu içen Hathor derin bir uykuya dalar ve Ra tarafından dünyadan alınır. Mitolojiye göre insan soyunun tükenmesini bu bitkinin uyuşturucu etkisi engeller.2

Adamotu bir savaşın da seyrini değiştirmiş. Kartaca iktidarına karşı çıkan Afrikalıları, Anibal çekilirken karargâhında bıraktığı şaraplar sayesinde yenmiş. Bu şarapların içine adamotu kökü koydurtarak düşmanlarının kendinden geçmesini beklemiş. Sezar ve Büyük İskender’in de benzer taktiklerden yararlandıkları söyleniyor.3

Odysseus destanında da Kirke’nin bu bitkiyi büyü için kullandığını görüyoruz. Kiklop’tan kıl payı kurtulan Odysseus ve adamları Kirke’nin adasına çıkar. Büyülü şarkılar ile sarayına doğru çekilen adamları Kirke bir davet sofrasıyla karşılar. Burada hafızalarından eve dair her türlü düşünceyi silecek şaraptan içerler ve Kirke onları yabandomuzlarına dönüştürür. Antik Yunan’da iyi bilinen adamotunun Kirke’nin bitkisi, Kirkaia olarak anılmasının nedeni muhtemelen bu hikâyede şarabın içindeki maddenin kaynağı olmasıdır.4

Adamotu, Tacuinum Sanitatis,
yaklaşık 1390,
kaynak: Wikimedia Commons

Ortaçağda adı kötüye çıkan pek çok şeyden biri de adamotu olmuş. Şeytan ile ilişkilendirilen adamotunun kendisini sökeni öldüreceğine dair söylenti de bu dönemde başlamış. Bu yüzden bitkiyi bir köpeğe bağlayıp ona çektirmek gerektiği düşünülüyormuş. Bitki topraktan sökülürken çığlıklar attığı için uzakta durmak, kulakları mumla sıkıca kapamak önemliymiş. Köpek de bu çığlıklar nedeni ile kıvranarak can verirmiş.5 Bu çığlıkları Harry Potter’ın herboloji dersinde adamotlarını yeni saksılarına geçirdiği sahneden biliyoruz.

Harry Potter ve Sırlar Odası, 2002

Masalları ile tanıdığımız Grimm Kardeşler Alman folkloruna ilişkin yazılı ve sözlü kaynakları toplayan dilbilimcilerdi. Dolayısıyla halk şarkıları ve masallar kadar ortaçağ uygulamalarını da kaydetmişlerdi. Grimm Kardeşlerin tarifine göre adamotu kökü önce kırmızı şarapla yıkanır, kırmızı ve beyaz ipeğe sarılıp küçük bir sandıkta saklanırdı. Adamotu her cuma yıkanmalı ve her yeni ayda üzerindeki kumaş değiştirilmeliydi. İyi bakıldığı takdirde iyi şans ve kazanç getirecek, sorulan sorulara cevap verecekti.6

Adamotu hakkında gelecekten haber vermesine, insanı görünmez yapmasından darağacında can verenlerin toprağa düşen vücut sıvılarından türemesine kadar tuhaf efsaneler var. Özellikle Almanya’da 17. yüzyılda adamotunu kutsal sayan bir büyücü furyası ve buna eşlik eden bir ticaret gelişmişti. Ortaçağdaki büyücü ve cadı avlarında da önemli bir kanıt sayılıyordu. Jeanne d’Arc’ın yüzleştiği suçlamalardan biri de göğsünde adamotu taşımaktı. Adamotuna sahip olduğu için pek çok insan asılmış ve yakılmıştı.7

Adamotu, patlıcangiller familyasından, literatürde nightshade bitkilerden biri olarak geçiyor. Çoğu zehirli olan bu ailenin yenebilir olanları gündelik hayatımızın vazgeçilmezlerinden patates, domates, patlıcan ve biber. Bu sınıflandırma nedeniyle Avrupalılar ve Kuzey Amerika’daki koloniler arasında domatesin de zehirli olduğu düşünülmüş ve ancak 18. yüzyılda yaygın bir biçimde tüketilmeye başlanmış. Benzer bir biçimde patates tüketiminden de kaçınılmış, biçimsiz formu nedeniyle cüzzam ve frengi gibi hastalıklara neden olacağından korkulmuş.

Adamotunun İngilizce adı olan mandrake, aynı zamanda önemli bir çizgiroman kahramanının da adıdır. Türkçeye Kızılmaske olarak geçen The Phantom’un yaratıcısı Lee Falk’ın ilk çizgi kahramanı Büyücü Mandrake idi. 1934’te yaratılan bu karakter, çizgi roman dünyasının ilk süper kahramanı olarak sayılıyor. Hipnoz tekniği ile suçluları etkisiz hâle getiren Mandrake’nin pelerinli, ince bıyıklı ve şapkalı karakterini, o yıllarda büyücülük performansları sergileyen Leon Giglio sahiplenmiş ve hatta soyadını da Mandrake olarak değiştirmiş.8 Adamotunun tuhaf görüntüsü kadar narkotik etkisi ve hakkındaki efsaneler yüzyıllarca insanları etkilemiş ve ilham vermiş görünüyor.

Mandrake,
Fasikül 1. Seri No: 116 - Sisli Vadi,
Tay Yayınları,
kaynak:
Çizgi Diyarı

1. Niccolò Machiavelli, Adamotu, çev. Samim Sinanoğlu, MEB, 1951.

2. Lewis Spence, Ancient Egyptian Myths and Legends, New York: Dover, 1990.

3. Frederick J. Simoons, Plants of Life, Plants of Death, University of Wisconsin Press, 1998.

4. Homeros, Odysseia, çev. Azra Erhat, A. Kadir, İstanbul: Can Yayınları, 1992.

5. C.J.S. Thompson, The Mystic Mandrake, New York: University Books, 1968.

6. Donald Ward, ed. The German Legends of the Brothers Grimm, vol. 1, Philadelphia: Institute for the Study of Human Issues, 1981.

7. Owen Davies & Francesca Matteoni, Executing Magic in the Modern Era: Criminal Bodies and the Gallows in Popular Medicine, Palgrave Macmillan, 2017.

8. Ron Goulart, The Encyclopedia of American Comics, New York: Facts on File, 1990

adamotu, Hırt-Hışır, Işıl Çokuğraş