Şimdiki İstanbul’da Ustalar

Meselelere nasıl yaklaştığımız, öncelikle konunun dilimize nasıl girdiğiyle kendini belli eder. Mavi’nin Ustalar/Makers kitabı da belirgin bir bakış açısını yansıtıyor bu anlamda. ‘Maker’ kültürü, günümüzün önemli yaklaşımlarından birisi. Bunu, moda tabirle yalnızca bir eğilim olarak nitelendirmek, içinde barındırdığı anlayışı hafife almak olur. O nedenle hızlı tüketim eğilimlerine karşıt bir ‘yapma’ kültürü olarak tarif etmek daha doğru gibi geliyor kulağa. Paylaşım ekonomisi ve kültürüyle birlikte açık kaynağın gittikçe yaygınlaşmasıyla beraber, ‘maker’ hareketi daha fazla dikkat çekmeye başladı. Bizim gibi, gündelik yaşam kültürünün tarihsel kodlarında ve dolayısıyla üretime ait deneyiminde ‘zanaat’ ve el işçiliğinin pek çok farklı şekilde ortaya çıktığı coğrafyalar için ‘maker’ tasarıma ve üretime dair yepyeni bir yaklaşım sunmaktan ziyade, olsa olsa geçmişten gelen bir değerin, yeni ihtiyaçlar ve koşullarla birlikte gelişerek, üretken bir gelecek için yeni bir senaryo üzerinden kendine yer bulması olarak nitelendirilebilir.

‘Usta’ belki de bu anlamda ‘maker’ kültürünü tanımlamak adına çok anlamlı bir karşılık sunuyor. İstanbul’un kimliğini, ustalar üzerinden yeniden okumak, kentin yaratıcı endüstriler haritasındaki yerini vurguluyor. Kitapta yer bulduğu şekliyle, geçmişin usta kültürü, ‘makerlar’ üzerinden günümüze taşındığında, çok farklı alanlarda çeşitlilik kazanmış olarak karşımıza çıkıyor.

Ustalık dediğimiz şeyin anlamı değil ama, alanı bir hayli genişledi. Çağımızın yeni bireysellikleri, yeni yaşayışlar, yeni duruşlar doğurdu. Bunun üzerinden pek çok şey birleşip, yeni ifadeler ve anlamlar kazanmaya başladı. Bu noktada çağın getirdikleri ustanın kim olduğuyla ilgili yeni durumlar da doğurdu. Günümüz artık geçmişten gelen ustalıkların daha anlamlı bir gelecek için yeniden değer kazandığı ve aynı zamanda yeni ustalıkların ortaya çıkışının bir arada kutsandığı bir dönem. Bu anlamda, kültürel üretimin en etkin itici gücü olan kentlerde, ustalıkların yaratıcı üretimin merkezinde olması hayli doğal.

Artin Aharon, demir ustası ve
Duygu Bircan, örgü oyuncak tasarımcısı, fotoğraflar: Martin Parr, Mavi izniyle

Mavi, Martin Parr’ın Şimdiki İstanbul’da Ustalar kitabını, “25. yılında Mavi’den özgün tasarımı el işçiliğiyle buluşturan nesillere saygı” şeklinde sunuyor. Kentin son 25 yılda iyice hızlanan büyümesini ustalar üzerinden okuyan ve bu durumla kendi marka geçmişi arasında bir paralellik kuran Mavi, bu çalışmayı, “markanın doğup büyüdüğü kentteki son 25 yıllık değişimin sonucu olan, işinin ehli, yeni nesil ustaları, geleneklerin son temsilcileriyle birlikte örnekleyerek kayıt altına alma” olarak ifade ediyor. Bu kaydın fotoğrafçı Martin Parr’ın gözünden yapılıyor olması ayrıca anlamlı. Parr, Mavi’nin bundan on sene önce, 15. yılı için yayımladığı Parrjektif: İstanbul’da Stil Peşinde kitabında da başka türlü bir hikâyenin peşinden kenti fotoğraflamıştı. Bu sefer de yine bir kent ve yaşam hikâyesi var ortada. Ancak bu kez söz konusu olan gelenek ve yeni nesil tasarım-üretim ile bunların zıtlığı ve bir aradalığı. Tam da İstanbul’un sunmaya hazır olduğu bir karşıtlıklar-kesişmeler-buluşmalar hikâyesi. Parr bu hikâyeyi de alışılagelmiş görüntüler üzerinden değil, kentin bir yerlerinde saklı kalmış kıymetler ve bu kıymetlerin bize sundukları üzerinden anlatıyor. Bu kıymet, bir sadekâr, hallaç, çiçekçi, illüstratör, sedefkâr, grafiti sanatçısı, ahşap ustası ve hatta rötuşçu olabilir. Sanırım farklı zaman dilimlerine ve nesillere yayılan tüm bu ustaları Parr’ın hikâyesinde buluşturan şey, bir araya geldiklerinde ortaya çıkardıkları İstanbul tarifi... Burada söz konusu olan, özgün tasarımın el işçiliğiyle buluşması ve bunun her daim değişimlerin yaşandığı bir kent üzerinden gerçekleşmesine dair bir kayıtsa, bu ustaların hepsi ayrı ayrı bir şey ifade ederken, birliktelikleri başka türlü bir hikâye yaratıyor.

Şimdiki İstanbul’da Ustalar |
Makers of Today’s İstanbul,
Mavi Yayını, İstanbul, Ekim 2016 (fotoğraflar: Manifold)

İstanbul, hem tarihsel kodlarında ustalığı barındıran, hem de kıyısında, saklı köşelerinde ilham verdiği yeni ustalıklara yer açan, dolayısıyla ustalık üzerinden bir yaşam kültürü okumasını yapmak için belki de en anlamlı kentlerden birisi. ‘Maker’ kültürü İstanbul’un yaşam kültüründen uzakta olmayan, hatta onun tam da göbeğinde bir yere konumlayan bir markanın, buna alan açması ise değerli. Kültürlerin kalıcı taşıyıcıları kimilerine göre hâlâ kitaplar olduğuna göre, Mavi’nin yayımladığı Şimdiki İstanbul’da Ustalar kitabı, kent ve kültür buluşmasında kendine önemli bir yer bulacaktır.

{Fold içindeki fotoğraf: Artin Aharon, fotoğraf: Martin Parr, Mavi izniyle}

Bahar Turkay, fotoğraf, İstanbul, kitap, maker kültürü, Martin Parr, Şimdiki İstanbul’da Ustalar, yaratıcı endüstriler, yaratıcı şehirler