Silgi ve kalkanı,
kaynak: Dieter Schmid Werkzeuge
Elin Araçları, Soyu Tükenen Çizim Enstrümanları
Silgi Kalkanı

Silerken istenmeyen çizgiden noktası noktasına doğru yerinden kurtulmak ve kalmasını arzu ettiğimiz kısmına kalkan olmak için mimarlık birinci sınıfta —çok az çizim yapsak da— keşfederek kendi kendime öğrendiğim çok basit bir teknik vardı. Hem de sadece iki üç küçük, kullanılmamış çizim kâğıdı parçasıyla uygulayabildiğim… Kâğıt parçalarını elimin değeceği, dağılması muhtemel çizgilerin üzerine kapatmak ve onları sabit tutmak ve sadece silmek istediğim kadar çizgiyi, istediğim açı ile açıklıkta örtülmemiş bırakmak “çizimimi kurtarmak” için yeterliydi.

Bu ilkel yöntem esasında bugün pek dolaşımda olmayan, fakat 20. yüzyıl başında geliştirilip ortasında ise epey yaygın kullanılan bir çizim enstrümanın çalışma prensibine dayanıyor. El ile çizmeye aşina olmayan birine konu edilmesi tuhaf gelebilecek fakat silgiyle birlikte çalışan bir aletten bahsedeceğim: Silgi kalkanı —eraser shield. Silgi kalkanı, üzerinde farklı biçimler ve farklı büyüklüklerde delikler açılmış, çok ince bir paslanmaz çelik veya plastikten plaka. Alttaki çizimi daha rahat görmeyi ve daha kontrollü olmayı sağlayan metal elekgözünden olanı da var. Hem bir çeşit şablon hem de bir koruma kalkanı aslında. Silgi kalkanı, silinmesi gerekmeyen veya silinmemesi gereken çizgileri ve metin parçasını korumak ve silinmesi gereken kısımları, şablonun delik sınırına sadık kalarak titizlikle silmeye izin verecek şekilde tasarlanmış bir enstrüman. İnce iş çıkarmak için tercih ediliyor. Yaklaşık bir kartvizit büyüklüğünde, boyutları 80 × 60 × 0,1 mm veya 93 × 60 × 0,12 mm gibi. Ancak silgi kalkanının üzerindeki deliklerin biçimleri ve büyüklükleri üreticiye göre değişiyor. 

Silgi kalkanı ile silmek
Silgi kalkanı ile çizmek

Teknik çizimde, silgi kalkanını istenilen büyüklüğe ve şekle sahip silgi ile kullanmak mümkün. Buna rağmen, tür olarak yapışkan olmayan, vinil ya da plastik silgi tercih etmek gerekiyor. Silgi kalkanı ile silme işlemi şu şekilde gerçekleşiyor: Silinecek parçanın üzerine onunla eşleşecek bir delik denk getirilir. Plakanın kâğıt üzerinde hareket etmesini engellemek için bir elin parmakları ile üzerine bastırılıp sabit tutulur. Sonra diğer elle deliğin üstünden silgi ile geçilir. Böylece, yanlış olan kâğıt üzerinden kaldırılır. Sadece plaka üzerindeki delikler değil, plakanın kenarları da silerek bir çizimde net, temiz, keskin hatlar oluşturmak için kullanılabilir. Silgi kalkanı bir çizgi şablonu olarak da iş görür. Örneğin, uygun delikleri bir sürekli çizgi üzerine yerleştirir ve silgi ile silinirse kesik çizgi elde edilebilir.

Silgi kalkanı, patent no: US662591A
Landis silgi kalkanı prototip,
1900 civarı,
kaynak: National Museum of
American History

Erişebildiğim kadarıyla kayıt altına alınmış en erken tarihli silgi kalkanı, çizim için değil daktiloda yazım yanlışlarını düzeltme amaçlı. Çift ve tek satırdaki harf ve kelime hatalarını temizlemeye uygun. İnce metal bir plaka, selüloit, karton gibi malzemelerden üretilmesi öngörülmüş. Verimlilik meselesi üzerinden kendini meşrulaştırıyor. Silgi kalkanını kullanmak hız, kesinlik ve artırım demek. Patenti Washington DC’de, 27 Kasım 1900’de, Mary A. Brown tarafından alınmış: “Erasing Shield for Type-writers”, US662591A. Mary A. Brown’a göre, yanlışları temizlemek için silgi kalkanı kullanmak hem zaman tasarrufu sağlıyor hem de malzeme israfını önlüyor. Çünkü silgi kalkanını kullanırken, kullanmamaya kıyasla el daha rahat ve korkusuzca hareket edebiliyor ve silgi, türlü biçimlerde kullanılabiliyor. Bu rahatlık silgiye daha fazla basınç uygulamayı mümkün kılıyor. Bunlar da kullanıcının daha az hamle ile kâğıt yüzeyinde temizlik yapmasına yarıyor. Basınç artıp hamle sayısı azalınca, silgi de daha az aşınıyor. Ayrıca, plakadaki açıklıklar şablon görevi gördüğü için silginin biçimi ve büyüklüğünün de bir önemi kalmıyor. Bu da kullanıcıyı, silginin aşınarak yuvarlanan kenarlarını x-acto gibi bir aletle keskinleştirmekten kurtarıyor. Malzeme de gereksiz tüketilmemiş oluyor. Muhtemel ilk numunesi Landis, Ulusal Amerikan Tarihi Müzesi kayıtlarında karşımıza çıkıyor. Yine 1900 tarihli. Üzerinde çeşitli eğriler ve düz bir çubuk delik var. 0,2 × 8,7 × 12,8 cm boyutlarında ve plastikten yapılmış.

Mary A. Brown’un silgi kalkanı çok geçmeden seri üretilip yüzyıl başı ticari ürün kataloglarında yerini almış bile. Ancak bu kez çizim yapan teknik ressamların kullanımına sunulmuş. 1909 tarihli New Yorklu Keuffel & Esser Co. şirketinin çizim malzemeleri kataloğunda üç farklı boyda silgi kalkanı mevcut.* Metal ve selüloit malzemeden üretilmiş.

1909 tarihli Keuffel & Esser Co.
ticari ürün kataloğunda silgi kalkanı,
model no #3411,
kaynak: Carnegie Library of Pittsburgh

20. yüzyılın başından 1960’ların ortasına kadar, ufak tefek değişikliklerle patent başvurusunda bulunulmuş pek çok silgi kalkanı örneği var. Bunların hem çizim hem de yazım için kullanılacağı öngörülmüş. Daha cetvel formunda olanlar (US680227A), dili olan ve kâğıda tutturulabilen, açısı değiştirilebilen uzun şeritler (US3253578A), plakanın bir hat üzerine kayabildiği daha hareketli mekanizmaya sahip olanlar, çeyrek daire formudakiler (US2134688A)… Ancak tamamının kullanım prensibi hemen hemen ilk numune ile aynı. Hayli ilgi çekici olanları ise, bir yüzünde daktilo reklamıyla birlikte kartvizit gibi dağıtılanlar. Bunlar daha çok daktilo ve şerit gibi daktilo yedek parçaları üreten şirketler tarafından promosyon olarak verilen ürünler.

Selüloit silgi kalkanı, 1915 civarı,
Monarch Typewriter Company
Selüloit silgi kalkanı, 1905 civarı,
Smith Premier Company

El çiziminde genellikle tercih edilen ise, ilk başta değindiğim metal, dikdörtgen plaka olanlar. Ancak bugün silgi kalkanı, dijital ortamda yazarken ve çizerken yanlış yaparsak ihtiyaç duymadığımız, hatta pek çoğumuzun fiziksel olarak bile tanışmadığı, hiç dokunmasına gerek kalmadığı bir enstrüman. 2000’lerin ilk yarısında mimarlık eğitimi almaya başlamış biri olarak ben bile hiç kullanmadım. Bilgisayar ortamında çizerken zaten yapılan her değişiklik bir öncekini silerek gerçekleşiyor ve yeni olan çok temiz oluyor. Karalayıp üstünü örtmeye gerek kalmadığı gibi silmenin ardından kalan izlere de yer yok. Dolayısıyla silgiye de… Hâliyle çizginin, çizimin bir hafızası da pek kalmadı mı acaba? El çizim geleneğinin tarihsel olarak sonu kabul edilebilecek 1980’lerden itibaren silgi kalkanının da soyu tükendi gibi. Nitekim, onu geliştirmeye yönelik en son alınmış patent de 1966’da. Bilgisayar ortamındaki muadili ise, artık o da eskilerde kalmak üzere olan AutoCAD’de, bildiğimiz trim komutu: Herhangi bir çizgiyi kesiştiği başka bir çizgiyi veya bir biçimi kesiştiği başka bir biçimi sınır kabul ederek kısmi silmeye, koparmaya yarayan işlem.

Silgi kalkanı terimini ve çalışma prensibini kullanarak yakın zamanda alınmış tek patent ise uzunca bir aradan sonra 2013’te, dokunmatik bir ekranda çizim yapmak için yapılmış bir başvuruda geçiyor: US9477403B2. Yukarıdaki illüstrasyonlarda görünen 410 numaralı çizgi, silgi kalkanının kenarını kullanmaya benzetiliyor. Altta kalan kısım korunuyor, dışarda kalan ise temizleniyor.

* Catalogue of Keuffel & Esser Co., Manufacturers and Importers: Drawing Materials, Surveying Instruments, New York, Keuffel & Esser Co., 1909, s. 293. Kataloğa çevrimiçi erişmek mümkün.

alet, Bilge Bal, çizgi, çizmek, el işi, kalem, kurşunkalem, silgi, silgi kalkanı