Tavşan Deliğinden Aşağı
nendo’nun
Çocuk Kitabının Düşündürdükleri
Eventually everything connects —people, ideas, objects. The quality of the connections is the key to quality per se. 
—Charles Eames1

Japon tasarım stüdyosu nendo’yla tanışıklığım çok yeni; bu seneki Milano Tasarım Haftası’nda yorgunluktan bayılmak üzere olmama rağmen Tolga’yla Pınar’ın hevesine kapılıp son bir gayretle gezmiştim ben de “Forms of Movement” temalı sergilerini. Zifiri karanlık odacıklarda gördüklerim, algıladıklarım ve hissettiklerim karşısında büyülenip yorgunluğu filan unutmuştum tabii. Sonrasında o haftadan aklımda en çok yer eden şeylerden biri oldu bu sergi.

nendo’nun 2018
Milano Tasarım Haftası’ndaki
“Forms of Movement” sergisinden,
fotoğraflar: Tolga Şoran

Mimarlık ve tasarım camiasındakiler nendo’ya aşinadır, fakat bilmeyenler için küçük bir not düşmek isterim: nendo, günlük hayatlarımızda küçük “!” anlarının olduğuna ve bu anların hayatlarımızı zenginleştirdiğine inanan bir ofis. Tasarım anlayışlarını bu anları yeni formlara sokarak anlaşılması kolay hâle getirmek olarak açıklıyor ve işlerinin, tasarımlarıyla karşılaşan insanlara bu “!” anlarını içtenlikle hissettirebilmek olduğunu söylüyorlar.

Geçenlerde Betül paylaşınca haberdar oldum nendo’nun coppu tte nandakke? [what is a cup?] adlı çocuk kitabından.2 Heyecanlanıp hemen araştırmaya giriştim. Stüdyonun kurucusu Oki Sato aynı anda yaklaşık dört yüz tasarım projesiyle uğraşırken, kaşığı olmayan bir fincanın kaşıksızlık sorununun üstesinden gelmeye çalışması üzerinden çocuklara yaratıcı fikirlerin doğuş ve gelişim sürecini göstermeyi amaçlayan bir çocuk kitabı ‘yaratmış’. Ne yazık ki kitabı henüz edinemedim, ama kare formatta, açık mavi, sert kapaklı ve hem Japonlara hem de kitabın fikrine yakışır sadelikte bir resimli kitap bu. İşte şöyle:

nendo, coppu tte nandakke?,
kapak ve örnek sayfalar,
kaynak:
dezeen

Kitabın başkarakteri beyaz fincan, içindeki kahveye eklenen sütü karıştıracak kaşığının olmadığını fark edince, asıl kimliğini, yani ‘fincanlığını’ koruyarak kendini türlü çeşit formlara sokup ‘değişerek’ bu sorunu çözmeye çalışıyor. Böylece bize dayatılan kalıpları değiştirme cesaretini gösterebildiğimizde hayatın daha kolay ve eğlenceli olduğunun mesajını da veriyor. Beyaz fincanın aldığı formlar arasında kendi ekseninde dönerek kahveyle sütün karışmasını sağlayacak şekilde tabanını koni hâline getirmekten tutun, sütün ve kahvenin iki ayrı taraftan dökülüp tam ortada karışmasını sağlayacak şekilde esnemek gibi pek çok artistik hareket mevcut.

sağdan sola: “Hadi küçük bir mola verip sütlü kahve içelim. Biraz süt, biraz kahve... İkisini karıştıralım!
Ama bir dakika... E, kaşık yok?”
(kaynak: Spoon & Tamago)
“Kaşık olmasa da olur. Bu işi bana bırakın!”
“Bu nasıl? Tabanımı bu hâle getirebiliyorum. Gördün mü?
Şimdi topaç gibi dönerek
içimdekileri karıştırabilirim.”
“Ya da... Kendimi eeeeeeeesnetebilirim. Sonra da kahveyi bir taraftan,
sütü diğer taraftan eklerim.”
“Gördün mü? İçimde karışabiliyorlar.”

nendo, tasarımın yalnızca güzel formlar yaratmakla ilgili olmaktan ziyade, günlük hayatımızda bize rahatsızlık veren ufak tefek sorunları çözmek üzere farklı bakış açıları geliştirmekle ilgili olduğunun altını çiziyor ve bu bakışını kitapla şöyle ilişkilendiriyor: “Bu kitabın iletmek istediği mesaj şu: Günlük rutinlerimizdeki küçücük ve ilk bakışta sıkıcı gelen şeyler, ilgimizi üzerlerine birazcık yönelttiğimizde hayatlarımızı zenginleştirebilir.” Oki Sato, dezeen’in kitapla ilgili sorularını yanıtlarken bu kitabın ebeveynlere şu bakış açısını kazandırmasını hedeflediğini söylemiş: “Çocuklarınızın biricik hayal güçlerine ve yaratıcılıklarını destekleme isteklerine karşı açık olun ve olaylara farklı bakış açıları geliştirme becerilerini besleyin.”

Nisan 2018’de yayımlanan kitabın illüstrasyonlarından, yine nendo tarafından, yirmiden fazla nesne tasarlanıp üretilmiş ve kitabın Tokyo’daki Tsuyata Electrica’da düzenlenen lansmanında sergilenmiş, 23 Mayıs–10 Haziran tarihleri arasında da gösterimde kalmış.

Bu kitabın haberini heyecanla Tolga ve Pınar’la paylaşınca, Pınar “Keşke siz de bir tasarımcıyla çalışıp tasarım sürecini ve kültürünü çocuklara aktaracak bir kitap dizisi hazırlasanız,” dedi. Evet, belki bir gün, Pınar ve Tolga’yla birlikte, Betül ve benim editörlüğümde...

Ne yalan söyleyeyim, böyle basit bir fikri iyi kurgulayarak o fikre daha önce bakmadığım bir gözle bakmamı sağlayan, ince detaylara sahip ama detaylarda boğulmayan, fikrini destekler sadelikteki resimli çocuk kitaplarını seviyorum en çok. Çünkü bu tarz kitaplar hem çocuklukta edinilip hayat boyu geliştirilen görsel iletişimin önemi ve hassasiyetinin altını çok iyi çiziyor hem de çocuk gözüyle görmenin ve çocuk aklıyla düşünmenin ne kadar eğlenceli olduğunu hatırlatıyor bana. Hatta bir bakıma, çocuklukla yetişkinlik arasında yiten zamanı telafi edip arada kopan bağları tamir ediyorlar. Ann & Paul Rand’ın vintage çocuk kitapları gibi mesela, ya da Bruno Munari’nin interaktif çocuk kitapları gibi, ya da hem yetişkinler hem de çocuklar için kitaplar yazıp resimleyen Maira Kalman’ınkiler gibi.

nendo’nun coppu tte nandakke? adlı bu kitabı, benim ‘iyi’ bir çocuk kitabından bütün beklentimi karşılıyor. Böylece Oki Sato, üzerine sıkça düşündüğüm, çocuk edebiyatında çokça gündeme gelse de aslında hep eksik yanlarıyla tartışılan “Nedir bir çocuk kitabını ‘iyi’ yapan?” sorusunun cevabını da bana veriyor: İyi işlenmiş, anlatılmış, kurgulanmış güzel bir fikir, bu fikre uygun illüstrasyonlar ve tasarım, yetişkin ya da çocuk fark etmeksizin, kitabı okuyanda ‘merak’la karışık bir tat bırakması... Şöyle de diyebilirim: Okuyanı tavşan deliğinin üstünden geçip gidecekken, deliğin içine düşmeye ikna etmesi.

İzninizle bu yazıyı Pınar’a, Tolga’ya, Betül’e, yazının büyük bir kısmını üzerinde yazdığım mutfak tezgâhımıza ve yazı süresince bana eşlik eden No Clear Mind albümlerine ithaf ediyorum. Nihayetinde her şeyin birbiriyle ilişkili olmasının güzelliğini bana gösterdikleri için, bir teşekkür olarak...

1. “Nihayetinde her şey birbiriyle bağlantılıdır —insanlar, fikirler, nesneler. Bağlantıların kalitesi bütünün kendisinin kalitesi için olmazsa olmazdır.”

2. Oki Sato’nun henüz başka bir dilde yayımlanmamış olan bu kitabı şimdilik Japonya’daki kitapçılarda ve amazon.jp’de bulunuyor.

çocuk, çocuk kitabı, İpek Şoran, nendo, Tavşan Deliğinden Aşağı