İskandinav Mitolojisi ve Toplumsal Cinsiyet Rolleri

Kışkırtıcı, ateş gözlü, zaferin babası, yok edici, dehşet verici, erkeklerin tanrısı… Bu takma adlar İskandinav şiirlerinde geçen, Odin’e verilmiş isimlerden birkaçı. Bu destansı isimlerin arasında bir de şuna rastlıyoruz: Lálkr, yani “hadım”. Thor çizgi romanları ve filmleriyle tanıdığımız baba figürü, yaşlı, bilge ve güçlü Odin’e pek de yakışmayan bir lakap, peki öyleyse bu “hadım” da nereden çıktı?

Odin ve Sleipnir, Viking Çağı’ndan
kalma Tjängvide Taşı,
kaynak:
The Norse Mythology Blog

Odin İskandinav mitolojisinin en önemli tanrılarından birisi. Thor ve Loki’den önce Odin ve kardeşleri vardı; bir buz devinin kemiklerinden ve kanından dünyayı, iki ağaçtan ilk insanları, Ay ve Güneş’i, Gece ve Gündüz’ü, son olarak da Asgard’ı yaratan üç çılgın kardeşti bunlar. Odin de aralarında en yaşlı ve en yüce olanıydı; Tanrıların Babası. Bir nevi İskandinav mitolojisinin Zeus’u da denebilir.

Boş zamanlarında bilgelik suyu ve bal şarabı içmek dışında Odin’in tatlı bir kaçamağı daha vardı: Seiðr, yani “büyü”. Geleceği öngörebilmek, fırtınaları dindirmek, düşmanların oklarını havada durdurmak ya da kadınları kendine âşık etmek gibi pek güzel yeteneklerin dışında büyü Odin’i tabiri caizse biraz efemine yapıyor, ona kadınsılık katıyordu. Bizim tanıdığımız koca Odin Vikinglerin nefret ettiği şekilde (hayatları buz, ateş ve savaşla geçiyor ne de olsa) Freyja’dan büyü öğreniyor, rahibelerle takılıyor, gidip dünyalıların kafasını karıştırıyordu; istediğiyle de aşk yaşamayı ihmal etmiyordu. İskandinav mitolojisinin en bilge ve en güçlü tanrısının ve hatta ‘erkeklerin tanrısı’nın kadınsılığı benimsemesi hayli ilginç.

Loki yaşlı bir kadın kılığına girmiş.
Klugh, Maria, 1909,
Tales from the Far North,
A. Flanagan Company, Chicago,
kaynak: ETC USF

Gelelim İskandinav mitolojisinin ‘kuiraliçe’si, haylazlık tanrısı, benim de favori karakterim Loki’ye… Loki şekil ve cinsiyet değiştirebiliyor, hatta hamile kalıp çocuk bile doğurabiliyordu. Sleipnir’in hikâyesinde bir gün Loki yine hinlik dolu bir maceranın ortasında bir kısrak kılığına girip, bütün gece ağaçların arasında aşk yapıp sekiz bacaklı bir tay doğuruyor. Bu tay büyüdüğünde Odin’in en sevdiği bineği oluyor. Loki’nin bir kadına dönüşerek doğurduğu sekiz bacaklı canavar, diğer çocuklarında —ölüler diyarının tanrıçası Hel, dünya yılanı Jörmungandr ve bir kurt olan Fenrir— olduğu gibi lanetlenebilir, korkulabilir ve öldürülebilirdi; ancak İskandinav mitolojisi bizi burada da şaşırtıyor.

Bu noktada Thor’dan bahsetmemek olmaz. Güçlü, erkeksi, kaslı, sakallı, pek yakışıklı Thor, mitolojide Odin’le Loki’nin arasında daha maskulen bile kalıyor denebilir. Bütün ayak işlerinden o sorumlu; baş düşmanları devlerle baş edemediler mi hop Thor çağırılıyor, Loki’yle iki kafadar operasyona çıkıp Thor’un gücü ve Loki’nin hinliğiyle işlerin altından kalkıyorlar. Thor güç kemerini takıyor, çekicini sallıyor, düşmanları öldürüyor; bu böyle sürüp gidiyor. Ta ki çekicini kaybettiği güne kadar.

Thor bir sabah uyandığında başucunda çekici Mjollnir’i bulamıyor. Arayıp tarayıp çekicin dev Thrym’de olduğunu öğreniyorlar. Bu devin de çekici vermek için tek bir şartı var: Bereket, cinsellik ve aşk tanrıçası Freyja’nın onunla evlenmesi. Thor ve Loki Freyja’yı ikna edemeyince tanrılar meclisi Thor’un Freyja kılığına girmesine karar veriyor. Thor tabii bundan hiç hoşlanmıyor:

“Tanrılar benim bir dönme olduğumu düşünecekler, bu gelinliği giyersem eğer.”

Tanrılar yine de onu ikna edip, bir güzel süslüyorlar. Thor’a etkileyici bir elbise, güzel işlenmiş broşlar ve gözalıcı bir şapka giydirip, Loki’yi de nedime kılığına sokup —Loki tabii dünden razı— devi kandırıp Mjollnir’i tekrar ele geçiriyorlar. Bizim bildiğimiz maskulen, ‘ağır abi’ Thor’un elbise giyip çekicini aramaya gitmesi, gelinliğin içinde çekicini savurup devleri tepelemesi kuşkusuz alışkın olduğumuz mitoloji anekdotlarından farklı ve bir hayli de absürd.

Asgard’ın on iki ilahi tanrı ve on iki ilahi tanrıçadan oluşan bir meclisle yönetildiği bilinse de İskandinav mitolojisinde tanrıçaların tanrılardan daha az yer kapladığını söylemek yanlış olmaz. Asgard’ın kraliçesi tanrıça Frigg, bereket tanrıçası Freyja ve ölüler diyarının tanrıçası Hel gibi çok güçlü karakterlerle karşılaşsak da daha çok erkeklerin maceralarını okuyoruz. Hel, Loki’nin çocuğu; bir canavar olarak doğmuş ve yeraltına sürülmüş. Bereket tanrıçası Freyja cinselliğini cesurca yaşayan bir karakter, ancak —Odin dünyada istediği kadınla beraber olurken— genelde Loki ve Odin’in hedefi oluyor ve ahlaksızlıkla suçlanıyor. Bunun yanında Frigg ve Thor’un karısı tanrıça Sif gibi kadın karakterler hayli pasif rollere sahipler. Yine de başta Loki olmak üzere birçok noktada cinsiyete dair rollerin kırıldığı ‘kuir’ durumları görmek ilham verici.

Referanslar: 
Crossley-Holland, Kevin, 1980, İskandinav Mitolojisi, Say Yayınları, İstanbul.
Page, R.I., 2009, İskandinav Mitleri, Phoenix Yayınevi, Ankara.

Fezarenç Varan, İskandinav mitolojisi, toplumsal cinsiyet