Karl Kraus İçin
Bir Soundtrack

“Nefretin gerçekdışı argümanları, onun içgüdülerinin gerçekliğine tanıktır,” diye yazıyor Karl Kraus, 20. yüzyılın ilk büyük savaşının hemen ertesinde ve yakın tarihli bir dehşet algoritmasının ilk gerçek dökümü sayılabilecek başyapıtını boydan boya kateden çıkış noktasını tanımlarken (Die letzten Tage der Menschheit, 1918). Esasen, Habsburg’un tarih olduğu o makas geçişi, kartların yeniden dağıtıldığı bir dünyada hiçbir imparatorluk ya da hanedan kalıtı için sorundan azade değildi. Ne ki, sanatsal öncülleri Sezession tarafından tanımlanan şey, olasılıkla, önce o tarihe dek görülmüş en kanlı toplu kıya, sonra da tüm bir 20. yüzyıl boyunca sabit bir ritimde yinelenmiş yıkım, katliam sarmalı da değildi. Ama bu korkunç başlangıç, özellikle Bohemya ve havalisinde, belki açıklanması güç bir ironi belki de hiçbir açıklamaya hacet bırakmayan bir açıklıkla, tüm yazın tarihinin en insicamlı cephe hatlarından birini çizdi. Sonu Thomas Bernhard’ın neredeyse arzulanır kıldığı bir iğrenme dürtüsüne çıkan bu yol, yüzyıl dönümünün ve iki dünya savaşı arasının sülfür yüklü havasını soluyan öncüler tarafından ince ince biçimlendi. Ancak, tümden karanlığa gömülmüş ruhların her okurunu yazgısına ortak ettiği bir eza düzeneğiyle değil, o dayanılmaz ezince sanki acının harekete geçirdiği bir dilbazlıkla omuz vermiş ince bir istihzayı perdahlayarak (“Yükünden biraz daha kavi bir eşek mutlu bir eşektir” diyen Musil’den [Niteliksiz Adam] “Bu sonsuz külfeti taşımaya muktedir bir köprü kurmanın tek yolu o yüke biteviye ağırlık eklemek” diyen Broch’a kadar [Uyurgezerler Üçlemesi]). Karl Kraus ve dergisi Die Fackel [Meşale] savaşa havale edilmiş tüm o arınma ve halas çağrısını acı alayın bitek merceğinde okur ve çağın düşmüşlüğünü boşa çıkmış her ukdenin terazisinde ayrı ayrı tartar (“Tanrım, yüce bir aklı ne küçük insanlarla sınıyorsun!”). Ortaya çıkan —yaşanan her şey bir ironi için fazla gerçekse de— bir vakanüvisin yapabileceğinin hayli ötesinde bir 20. yüzyıl klasiğidir.

Karl Kraus’un 1899-1936 yılları arasında
922 sayı yayımlamış olduğu
Die Fackel’dan kapak örnekleri,
(Viyana silüeti üzerinde meşale görünen kapak formatı ilk 81 sayıda kullanılmış.)
kaynak: Austrian Academy Corpus,
Die Fackel

Aşağı yukarı yüz yıl sonra, bugün internet ve türevi aparatlar üzerinde bahse açılan hesapların o zamanlar gazeteler aracılığıyla görülmesini bir tarafa bırakırsak eğer, tıpatıp aynı vade işliyor. Özellikle konvansiyonel medyanın ‘opere ettiği’ bu hamakat, düzen tutkusu taşınmaz hâle gelmiş bir istikrar abidesi. (Boş zamanlarında orduyla birlikte yağmaya katılan cephe muhabiri Alice Schalek’e şunu söylettiğinde hele: “Hatıra olarak yanımıza aldığımız şeylerin sözünü etmeye değmez. Sonuçta, hangi monark ihtiyacı olan Çin işi yemek takımını Bohemyalı yerel bir üreticiye sipariş eder ki? Poetik adalet diye bir şey var, değil mi ya?”)

Peki, tüm bunlar olup biterken fonda ne çalar? Sıralı tam liste:

• “Sag Schnucki zu Mir!”, Die Rose von Stambul (1916) operetinden düet; müzik: Leo Fall (1873-1925), libretto: Julius Brammer (1877-1943) & Alfred Grünwald (1884-1925).

Csardasfürstin (1915), operet; müzik: Emmerich Kálmán (1882-1953), libretto: Leo Stein (1861-1921) & Bela Jenbach (1871-1943).

• “Draussen Im Schönbrunner Park”, ‘eski zaman beyefendilerini’ öven bir şarkı; müzik: Ralph Benatzky (1887-1967), sözler: Fritz Grünbaum (1880-1941).

• “Emil du bist eene Pflanze”, vals (1908); Wilhelm Aletter (1867-1934).

• “Nur wer die Sehnsucht kennt”, “Mignon’un Şarkısı”, müzikleyen: Franz Schubert, Goethe’nin romanı Wilhelm Meisters Lehrjahre’den.

• “Jessas na, uns geht’s guat”, şarkı; müzik: Johann Sioly (1843-1911), sözler: Alexander Hornig (1885-1947).

Herbstmanöver (The Gay Hussars diye de bilinir, 1909), operet; müzik: Emmerich Kálmán (1882-1953), libretto: Karl von Balonyi (1873-1926).

• “Weibi, Weibi, sei doch nicht so hart”, şarkı; müzik: Karl Haupt (1876-1934), sözler: Edmund Skurawy (1869-1933).

Husarenblut (1894), operet; müzik: Hugo Felix (1866-1934), libretto: Ignaz Schnitzer (1839-1921).

• “Ja so Räuscherl”, bir Viyana şarkısının nakaratı; müzik ve sözler: Carl Lorens (1851-1909).

• “Sie sind doch bekannt mein Lieber als Schieber, als Schieber”, Das muss man seh’n (1907) revüsünden Der Bummelkompagnon başlıklı polka; müzik: Victor Hollaender (1866-1940), sözler: Julius Freund (1862-1914).

• “Weil ich n’oller Dreher bin”, Viyana şarkısı; müzik: Johann Sioly (1843-1911), sözler: Ludwig Polhammer.

• “Bei einem Wirte wundermild”, halk şarkısı (1822); Ludwig Uhland’ın “Einkehr” (1811) başlıklı şiirinden besteleyen: Josef Gersbach.

• “In der Heimat, in der Heimat, Da Gibt’s ein Wiedersehn”, 1. Dünya Savaşı’ndan önce popüler olan “Nun geht’s ans Abschiednehmen” şarkısının nakaratı.

• “Auf dem Friedhof La Bassée”, şarkı; Erwin Kurz, sözler: Klabund (1890-1928).

• “Küssen ist keine Sünd”, Bruder Straubinger operetinden (1903) bir vals; müzik: Edmund Eysler (1874-1949).

Der Lachende Ehemann, operet (1903); müzik: Edmund Eysler (1874-1949), müzik: Alfred Grünwald (1884-1951).

Der Frauenfresser (1911), operet; müzik: Edmund Eysler (1874-1949), libretto: Leo Stein (1861-1921) & Carl Lindau (1853-1934).

• “Jetzt trink mr noch a Flascherl Wein”, “Holloderoh Marsch” olarak da bilinir; müzik ve sözler: Carl Lorens (1851-1909).

• “Hoch Habsburg”, marş; Johann Nepomuk Kral (1839-1896), sözler: C. E. Jaritz (d. 1842).

• “Üb immer Treu und Redlichkeit”, Ludwig Christoph Heinrich Hölty’nin (1748-1776) bir şiirini temel alan şarkı; ezgi Mozart’ın Sihirli Flüt’ünde de kullanılmıştır (Papageno’nun aryası: “Ein Mädchen oder Weibchen”).

• “Mizzerl, Mizzerl, sei doch netter”, vals; müzik: Béla Laszky (1867-1935), sözler: Beda (Fritz Löhner, 1883-1942).

• “Wir brauchen – keine – Schwiegermama”, (1888), marş, müzik: Ernst Simon (1850-1916), sözler: Max Althans.

• “Braunes Isonzomädel”, şarkı; müzik: René Richard Schmal (d. 1897), sözler: Egon Schubert.

• “Puppchen, du mein Augenstern”), Viyana şarkısı (1912); müzik: Jean Gilbert (1879-1942), sözler: Alfred Schönfeld (1859-1916).

• “Nechledil”, marş, Franz Lehár’ın Wiener Frauen (1902) başlıklı operasından.

• “Hinaus in die Ferne!”, Napoléon savaşları sırasında popüler olan bir marş; müzik ve sözler: Albert Methfessel (1875-1869).

• “Am Manzanares”, şarkı; müzik: Adolf Jensen (1837-1879), sözler: Emanuel Geibel (1815-1884).

• “Der Olle Noah hats doch gewusst”, Die Faschingsfee operetinden (1917) alınmış ağır ritimli marş; müzik: Emmerich Kálmán (1882-1953), libretto: Rudolf Österreicher (1881-1966) & Alfred Maria Willner (1859-1929).

• “O du mein Österreich”, şarkı (1849); müzik: Franz von Suppé (1819-1895), sözler: Anton von Klesheim (1812-1884).

• “Prens Eugen Marşı”; Prens Eugen’in Belgrad’tan gelen Türkleri bozguna uğratmak üzere Tuna’yı geçmesini konu eden çok popüler bir marş; müzik, Josef Strauss’un (1827-1870) “Er liess schlageen eene Bruckn” ezgisi başta olmak üzere birçok geleneksel melodiyi temel alır; uyarlayan: Ferdinand Freiligrath (1810-1876), müzik: Carl Loewe (1796-1869).

• “Pfleget den Fremdenverkehr!”, kültür bakanlığı tarafından düzenlenen yarışmayı kazanan, Else John’un seslendirdiği şarkı, 1912.

• “Radetzky Marşı” (1849), müzik: Johann Strauss (1804-1849); İtalyan ayaklanmasının bastırılmasında öncü bir rol üstlenen Kont Josef Wenzel Radetzky’nin (1766-1858) hafif süvari alayına adanmıştır.

• “Rakoczy Marşı”, Wenzel Ruzicka (1757-1823) ve Gábor Mátry (1797-1875) tarafından uyarlanan ulusal Macar marşı.

• “Rosa, wir fahren nach Lodz!”, marş; müzik: Artur Marcell (1887-1931), sözler: Fritz Löhner (1883-1942).

• “Ein Tampus von Schampus”, (1914), marş/şarkı; müzik: Ludwig Prechtl (1865-1931), sözler: Franz Allmeder (1872-1941).

• “Sterngucker, Sterngucker – nimm dich in Acht”, Der Sterngucker (1916) operetinden bir şarkı; müzik: Franz Lehár, libretto: Fritz Löhner (1883-1942). Başrolde, daha sonra sinemada da boy gösterecek olan, dönemin en tanınmış tenoru Hubert Marischka (1882-1959) vardır.

• “Schön war der Tanz, aber spieln tan s’ ’n net”, Viyana şarkısı; müzik: Ludwig Prechtl (1865-1931), sözler: Franz Allmeder (1872-1941).

• “Nobel geht die Welt zugrunde”, düet (1910), Franz Allmeder (1872-1941).

• “Heut hab i schon mei Fahn’l / Heut is ma allens ans, / Da habt’s sa’s s’letzte Kranl / und spielt’s ma no paar Tanz”, şarkı; müzik: Johann Sioly (1843-1911), sözler: Josef Hornig (1861-1911).

• “Das Wandern ist Müllers Lust”, (1817), şarkı; müzik: Karl Friedrich Zöllner (1800-1860), sözler: Wilhelm Müller (1794-1827).

• “Üb immer Treu und Redlichkeit”, Ludwig Christoph Heinrich Hölty’nin sözleri üzerine Mozart tarafından bestelenen popüler şarkı.

Der Trompeter von Säckingen, (1854), imparatorun gözde operası; müzik: Victor Ernst Nessler (1841-1890), libretto: Rudolf Bunge (1836-1907); metin, Joseph Victor von Scheffel’in epik şiirini temel alır.

Der Walzertraum, operet (1907); müzik: Oscar Strauss (1870-1954), libretto: Felix Dörmann (1870-1928) & Leopold Jacobson (1878-1942); Niki rolünde Fritz Werner’in (1871-1940) sahne aldığı operet en az Franz Lehár’ın Şen Dul’u kadar popüler olmuştur.

• “Was frag ich viel nach Geld und Gut”, şarkı (1776), müzik: Christian Gottlob Neefe (1748-1798), sözler: Johann Martin Miller (1750-1814).

• “Wenn die letzte Blaue geht”, ragtime dönemine has bir bar şarkısı; müzik: Willy Engel-Berger (1890-1946), sözler: Artur Rebner (1890-1949).

• “Als die Römer frech geworden”, okul şarkısı (1875); müzik: Ludwig Teichgräber, sözler: Josef Victor von Scheffel; Hermann’ın Teutoburg’ta Quinctilius Varus karşışısında kazandığı zaferi kutlar.

• “Wiener Blut”, Johann Strauss tarafından bestelenen vals ve Strauss’un müziği üzerine librettosu Victor Léon tarafından yazılan operet.

• “Ach Puppe sei nicht so neutral!”, Wenn zwei Hochzeit machen (1915) operetinden düet; müzik: Walter Kollo (1878-1940), libretto: Rudolf Bernauer (1880-1953) & Rudolf Schanzer (1875-1944).

Ali Karabayram, Karl Kraus, müzik