Nikola Djurek, “Written vs. Spoken”
başlıklı sunumunu yaparken,
ISType 2017,
fotoğraf: Beste Miray Doğan
İki Alfabe Bir Font

2017 Haziran ayının ilk haftasında Salt Galata’da gerçekleşen ISType 2017 etkinliğinin son konuşmacısı Hırvat tasarımcı Nikola Djurek’ti. Djurek’i Latin ve Kiril alfabelerini birleştirerek aynı metnin hem Hırvatça hem de Sırpça okunmasını sağlayan Balkan yazı tipi ailesinin,* Marija Juza ile birlikte tasarımcısı olarak tanıyoruz. Tasarımcıların yarattığı sistemin çalışma prensibi, Hırvatça ve Sırpçanın ses olarak neredeyse aynıyken birinin Latin, diğerininse Kiril alfabesi ile yazılıyor olmasına dayanıyor. Böylelikle font bir çeviri aracına dönüşüyor.

Balkan Sans A One,
kaynak: Typotheque

Balkan, sadece akıllıca tasarlanmış bir font değil. Amacı, iki dili bir arada kullanarak tasarımcının kâğıt ve mürekkepten tasarruf etmek gibi fani ihtiyaçlarını karşılamak da değil. Balkan fontunun asıl özelliği, aynı dili konuştuklarını reddeden ve politik bir tavır olarak farklı alfabeleri benimseyen iki topluma, aslında birbirlerinden çok da uzak olmadıklarını, hâlâ iletişim kurmaları için bir yol olduğunu hatırlatan bir sistem olması.

Balkan Tiposistem,
tasarım: Marija Juza & Nikola Djurek, animasyon: Marija Juza

Resmi dili Hırvatça olan Hırvatistan’da herhangi bir azınlık grubu, toplumun üçte birini oluşturduğunu kanıtlarsa yerel hükümet bu azınlık dilini ikinci resmi dil olarak kabul etmekle yükümlü. 2011 yılında Vukovar, Sırpların yeterli çoğunluğa ulaşmasıyla Sırpçayı, Hırvatçanın yanında ikinci resmi dil olarak kabul etti. Dolayısıyla Vukovar’da Kiril alfabesi de kullanılmaya başlandı ve işler böylece daha çok karışmış oldu. Çünkü Vukovar, Sırp işgali altında savaşın en şiddetli yaşandığı yerlerden biriydi. 1991 yılında seksen bir gün boyunca kuşatma altında kaldıktan sonra düşen Vukovar, kelimenin tam anlamıyla yerle bir edilmişti. İkinci Dünya Savaşı sonrasında tamamen yok edilen en büyük Avrupa kasabası olmak gibi tatsız bir unvanı bile mevcut. Yüzlerce Hırvat askerin öldürülmesi ve yaklaşık yirmi bin kişinin sürgün edilmesi gibi olayların yanında korkunç bir hastane katliamı da yaşayan Vukovar, 1998 yılında Sırpların geri çekilmesiyle tekrar eski iyi günlerine dönmeye çalışsa da eski refah düzeyini asla yakalayamadı.

Vukovar, Hırvatistan, 1991,
kaynak:
Croatia, the War, and the Future” blog

Daha bu izler, ne insan ne de kent hafızasından silinmemişken Sırpçanın ikinci dil olarak kabul edilmesinin Vukovar’da savaş gazilerinin başı çektiği protestolara neden olması kaçınılmazdı. Devlet binalarında tabelaların çift dile dönüştüğü ilk gün olan 2 Eylül 2013’te Vukovar’da başlayan protestolar eşzamanlı olarak Zagreb, Tovarnik, Bogdanovci, Lovas ve Nuštar’a yayıldı.

Vukovar’da devlet yapılarına konan
çift dilli (alfabeli!) tabelalar
protestocular tarafından indiriliyor,
fotoğraf: Beta, kaynak: BalkanInsight

Olayların bu kısmı aslında biraz tanıdık. Alkışlar eşliğinde omuzlarda yükseltilen bir savaş gazisi tabelayı çekiçle yere indiriyor. Ertesi gün binadaki tabela yenilenerek, önünde beklemesi için birkaç polis görevlendiriliyor. Gelin görün ki, sonraki gün tabelanın yerinde yeller esiyordu. Meğer bir önceki gün çekilen fotoğraftaki görevli polislerden biri, gece tabelayı çalmış. Elbette devlet yetkililerinin bu olayı sonradan öğrenmesi, polis memurunun işinden olmasına neden olmuş. Bu olaylar üzerine tabela tekrar yenilenmiş ve protestocular yine tabelayı bekleyen bir yığın polisle karşılaşmışlar. Üstelik bu sefer pek de iyi bitmeyen bu karşılaşma sonucu bir kişi hayatını kaybetmiş.

Kiril karşıtı duvar yazısı,
fotoğraf: Mark Ahsmann,
kaynak: Wikimedia Commons

Devam eden protestolar sadece Sırpçaya değil, Sırplara olan nefreti de alevlendirdi ve bu nefret kendini şehrin duvarlarındaki grafitilerle göstermeye başladı. Devletin olaylar karşısındaki tavrı netti. Sırpların çift dil talep etmesinde kanuna aykırı bir durum yoktu. Fakat halkın Sırplara karşı devam eden güvensizliği kanun tanımıyordu. 2015 yılına kadar çalınan, parçalanan tahrip edilen tabela sayısının da haddi hesabı yoktu. Ağustos 2015’te meclisten zar zor geçen bir yasayla yerel hükümet Vukovar için çift dilli tabela zorunluluğunu ortadan kaldırdı.

İşte burada tekrar Balkan’a dönüp bakmak istiyor insan. Bir yazı sisteminin savaşın bilmediğimiz, anlayamadığımız ve azımsayamayacağımız acılarını temize çekebileceğinden değil. Fakat aynı sesin, iki alfabenin aynı yazı sistemi altında toplanıp iletişim sağlaması, aynı yerde yaşamaya çalışan iki toplum için bariz bir metafor değil mi?

* Balkan Sans ve Balkan Sans Stencil oluşan Balkan yazı tipi ailesi 2012’de yayımlandı.

Balkan Sans Stencil A One,
kaynak: Typotheque

Balkan (yazı tipi), Beste Miray Doğan, font, ISType, tipografi