PLAYLIST:
Spike Jonze ve 90’lar

Spike Jonze, Amerikalı bir sinemacı: yönetmen, senarist, prodüktör, oyuncu. Being John Malkovich ile 1999 yılında başlayan uzun metrajlı film kariyerinde az, ama önemli filmler var. Müzik videoları, kısa filmler, belgeseller, ‘çakma’ belgeseller ve reklam filmleri çekti, televizyon için de üretimi var. Bu playlist, kabaca Being John Malkovich öncesi, 1990’ların ‘orijinal’ Jonze’u ve o dönemin müzik videoları ve kısa film üretimi hakkında.

Bu ‘çakma’ meselesi önemli. Spike Jonze, Spike Jonze’un gerçek adı değil, bir ‘çakma’ (takma) isim. ‘Gerçek’ adı Adam Spiegel. Ünlüler dünyasında takma isim —sahne ismi— kullanımı olağan ve yaygın bir durum. Yine de Jonze’un ismi, söz konusu olağan ve yaygın kullanımdan hayli farklılaşıyor. İngilizce nickname kelimesi, bir yandan takma isim, lakap, kısaltma isim benzeri anlamlara geliyor kuşkusuz, öte yandan tüm bunları içermekle birlikte bir yere/mekâna, nesneye ya da özneye bilinçli bir biçimde ‘yanlış’ isim vermek anlamına da geliyor. ‘Yanlış’ isim vermenin, verili ismi değiştirmenin bozucu/tahrip edici bir yanı var ve bu bozucu/tahrip edici yan Spike Jonze özelinde ve onun —özellikle 1990’lar— üretiminde açıklayıcı bir güce tekabül ediyor.

Spike Jonze, Spiegel’in henüz ünlü olmayı hayal bile etmediği lise yıllarında sıkça ‘takıldığı’ mahalle bakkalının sahibinin ona verdiği ‘yanlış’ isim. İsim, hem ‘gerçek’ ismi olmamasıyla hem de imlasıyla ‘yanlış’. ‘Yanlış’ ismin referansı ise, eski bir popüler oyunbozanın ‘yarı-yanlış’ ismi: Spike Jones. Spike Jones, 1940’ların başından kabaca 1950’lerin sonuna dek big band’iyle ve radyo programlarıyla ünlü kalmayı becermiş, olağan kabullerle değerlendirildiğinde müzik tarihinde önemli yeri olmayan bir müzisyen. Tabii ki Spike [büyük çivi, sivri uçlu uzun nesne] yine bir ‘yanlış’ isim, asıl ismi Lindley Armstrong Jones. Spike lakabının ise, doğrudan müzik performansıyla ilişkisi var: Spike Jones orkestrası, hiçbir parçayı ‘doğru düzgün’ icra etmemesi, her parçayı ya sözlerini ya müziğin kendisini, çoğu zaman ise her ikisini de bozması, tahrip etmesi, gülünçleştirmesiyle ünlü. Eski ya da yeni, yaygın kitleler tarafından sevilen baladlar, popüler müziğin ‘klasik’ kabul edilen ürünleri ve giderek ‘ciddi’ klasik müzik ürünleri Spike Jones orkestrasının elinde tahrip ediliyor. O kadar ki, tahrip gücünün, oyunbozanlığının ötesinde, ‘ciddi’ müzik de yapabileceğini göstermek iddiasıyla kurduğu Spike Jones and his Other Orchestra da, ciddi müziğin, ciddi müzisyenlerin ve ciddi müzik performansının, belki de kaçınılmaz olarak, parodisine dönüşüyor.

Spike Jones benzeri figürlerin, sözgelimi Frank Zappa benzeri büyük boy tahripkârlar üzerindeki etkileri üzerine ayrıca çalışmak gerekiyor, ömür yeter ve hayat izin verirse o da olur. Ama, şimdilik Spike Jones ile Spike Jonze’un ‘kör parmağım gözüne’ ilişkisiyle yetinelim. Marylandli bakkal, öyle görünüyor ki Spike Jonze’a sadece isim vermekle kalmıyor; aynı zamanda onun ürünlerini okumak için bir eksen de veriyor. Giderek, ve kuşkusuz abartarak, ‘yanlış’ isimle Jonze’a da bir üretim ekseni tanımlamış gibi görünüyor.

2000’li yıllarla birlikte uzun metrajlı filmler, bu filmlerin büyük bütçeleri, bütçelerin getirdiği ekonomik yükümlülükler; genel olarak büyük kültür yatırımlarının büyük prodüksiyonları olan Lady Gaga benzeri müzisyenler için müzik videoları; Jackass benzeri MTV prodüksiyonları; ve kuşkusuz kendisi de artık bir kültür sermayesine dönüşmüş bir ‘ünlü’ olmasının yaratığı döngü içinde ortaya çıkan Jonze üretimi de ilginç kuşkusuz. Ama bunlar daha çok, Adam Spiegel üretimi; ‘çakma’ değiller. Giderek, bu üretimi —realpolitik kavramından apartarak— realekonomik kavramı içinde değerlendirmek olası.

Oysa, hemen hemen bütün 90’lar boyunca Jonze elinde kamerası, konusuyla karşı karşıyadır. Genellikle sıfıra yakın maliyetlerle üretir. Konuları da, her anlamda tanımsız ve tanınmamıştır. Kaykay ve kaykaycı gençleri konu alan ve Jonze’un da ilk yönetmenlik denemesi olan 1991 tarihli filmi Video Days, (yaklaşık 24 dakika) hâlâ en iyi filmlerinden biri. Müzik videolarının konusu olan gruplar, her şeyden önce popüler ya da akademik her türden etiketin ötesinde müzik grupları: Tam anlamıyla hip hop, grunge, punk, elektronika, dans ya da avangard gibi kategorilerin hiçbirine sığmıyorlar, ama hepsinde yerleri var. Hiçbiri tam anlamıyla ünlü değil, ya da sonradan neredeyse kült niteliği kazansalar bile, popüler anlamıyla ünlü değiller. Pek çoğu unutulup gitti. Filmlerin mizansen tasarımı da unutulup gidenleri içeriyor. Daha doğrusu, hiçbir yere gitmeyen, gidemeyen ama hep unutulan sıradan insanlar, sıradan insanların kılık kıyafetleri, sokakları, evleri, nesneleri, ışıkları, renkleri, sesleri… filmlerin mizansenini oluşturuyor. Ve belki de en önemlisi, mizanseni oluşturan herkes kendisine verilmiş olan isimlerden ve hayatlardan daha fazlasını hak ediyor.

İyi izlemeler…

Luscious Jackson, “Daughters of the Kaos”, In Search of Manny, 1992 [video: 1993]

Jonze’un erken müzik videolarından / Luscious Jackson’ı hatırlayan var mı? / Jonze hikâye anlatmayı sever. / Luscious Jackson kadınları, Jonze’un hikâyesine giriyorlar. /

* * *

The Breeders, “Cannonball”, Last Splash, 1993 [+Kim Gordon]

1990’lar ve suburbia / Garaj / Suburbia sokaklarında bir gülle / Deal kardeşler suburb evlerinde / Kim Deal su altında /

*  *  *

Beastie Boys, “Time For Livin’”, Chek Your Head, 1992 [video: 1993]

Sly and the Family Stone’un eski bir parçasının punkımsı çakması / Yine kaykaycılar ve akrobatik numaraları / Beastie Boys’un konser enerjisi /

*  *  *

Beastie Boys, “Sure Shot”, Ill Communication, 1994

Jonze’un kamerası / Beastie Boys kamerayı rap’liyor. /

*  *  *

Beastie Boys, “Sabotage”, Ill Communication, 1994

Manifold’un en sevdiği Beastie Boys parçası / ‘Çakma’ 1970’ler polisiye TV dizisi / Beastie Boys ‘çakma’ bıyıklarla sokakta haydut kovalıyor. / Müzik mi, video mu önce insanın aklına geliyor, Manifold bilemiyor. /

*  *  *

Wax, “California”, 13 Unlucky Numbers, 1995

Gündüz yayınlarından yasaklanmasıyla ünlü olan video / Küçük kız /

*  *  *

Wax, “Who is Next”, 13 Unlucky Numbers, 1995

Küçük kızı hatırlıyor musunuz? / Döküntü Volkswagen içinde, gürültü yaparak suburb turu / Cameo: Rancid’in iki üyesi /

*  *  *

Sonic Youth, “The Diamond Sea”, Washing Machine, 1995

Sonic Youth / Başka bir şey yazmaya gerek var mı? /

*  *  *

Puff Daddy, “It’s All About the Benjamins (Rock Remix)”, No Way Out, 1997

Eziyetli bir lise mezuniyet balosu işgal edilir. / Eziyet biter. / Videonun başlangıcı, ‘çakma’ bir belgesel havasında / Ne yazık ki, 1998 yılında MTV müzik ödüllerinde en iyi video ödülü alır. / Belki de realekonomik değişimin ilk işareti /

*  *  *

How They Get There, 1997

Kaldırım kenarında gördüğünüz bir ayakkabının oraya nasıl geldiğine ilişkin, 2 küsur dakikalık kuramsal bir Jonze açıklaması / Mark Gonzales: Ayakkabının sahibini oynayan ‘çakma’ oyuncu, Video Days’den tanıdığımız ‘gerçek’ kaykaycı /

*  *  *

Chemical Brothers, “Elektrobank”, Dig Your Own Hole, 1997

Sophia Coppola bir jimnastikçiyi oynuyor. / Sonra Jonze’la evlendiler. / Sonra ayrıldılar. / Yine suburb / Can sıkıntısı, boşanmış ebeveynler, sevgililer, sarışın düşmanlar… /

*  *  *

Amarillo By Morning, 1998

Rodeo reklamı çekimi sırasında tanışılan iki yeni yetme ile ahbap olan Jonze’un onlar hakkındaki filmi / Profesyonel rodeo / Sıradan insanlar / Altkültürler / Olağanüstü / Üç bölümün ilki, diğer ikisi Youtube’da bulunuyor. /

*  *  *

Fatboy Slim, “Praise You”, You’ve Come a Long Way, Baby, 1998 [+Roman Coppola]

Videoda Jonze, alter egosu Richard Koufey olarak dans ediyor. / Hırpani kılıklı sarışın adam, Koufey. / Gerilla video / Koufey’in MTV ödül törenine katılımının Spike Jonze tarafından yönetilen ‘çakma’ belgeseli: Torrance Rises /

*  *  *

Fatboy Slim, “Weapon of Choice”, Halfway Between the Gutter and the Stars, 2000

Christopher Walken / Ve yine Christopher Walken /

Manifold, müzik, Playlist, Spike Jones, Spike Jonze