Performatif Tasarım: 
Bir Moda İkilisi -
DB Berdan

DB Berdan, anne-kız bir ikilinin oluşturduğu marka. Markanın ismi; anne Deniz ve kızı Begüm’ün isimlerinin baş harflerinden oluşuyor. Koleksiyonlarında baskı kullanımı ve güçlü konseptlerle öne çıkan markanın, performansla ilişkisi büyük.

Deniz Berdan, tasarımcı olarak karşımıza çıkmadan çok önce adını duyduğumuz bir kişilik; çalışma hayatına yayın sektöründe başlayan Deniz, uzun süre editör olarak çalıştıktan sonra bloggerlığa adım atmış, daha sonra tasarım eğitimi alan kızıyla birlikte bu markayı kurmuş. Begüm, Londra’da tasarım eğitimi aldıktan sonra annesiyle birlikte çalışmaya başlamış. Deniz Berdan, aralarında sadece 19 yaş olan kızıyla birlikte çalışmaktan bahsederken “Fikir çatışmaları bir noktada mutlaka olabiliyor ama projeyi konuşarak, birbirimizi dinleyerek bir ortak noktaya varıyoruz.”1 ifadesini kullanıyor. Öyle görünüyor ki, markanın başarısında ikisinin de bu ortaklığa katkısı olabilecek çok farklı noktalar var.

Bir seneyi aşkın süredir, moda tarihi üzerinde çalışıyorum; bunu yaparken, 1900’lü yıllardan itibaren belli dönemlere imzasını atmış tasarımcıları tespit edip, onların bulundukları dönemle ilişkilerini inceliyor ve incelediğim ismin moda tarihi içerisinde önemli bir yere sahip olmasının sebeplerini arıyorum. Bunu yaparken, kimisi 100 yıla yakın süredir moda sektöründe hakimiyetini sürdüren markalara isim veren tasarımcılar arasında birkaç ortak nokta tespit ettim. Bunlardan en önemlisi, tasarım estetiklerini kendi isimleriyle birleştirme konusundaki başarıları. Moda tarihinin ‘ilk tasarımcısı’ olarak andığımız Charles Frederick Worth, kendi portresini bastırarak dağıtmış ve kendisini toplum içerisinde bir zevk timsali olarak benimsetmek için bilinçli bir çaba sarf etmiş. Kendisinden sonra gelen tasarımcılar da, bu geleneği sürdürerek kendilerine uyarlayabildikleri derecede başarılı olmuşlar. Coco Chanel, bir tasarımcı olmaktan öte, gerek kendi tarzıyla, gerek yaşadığı ilişkilerle asla halkın dilinden düşmeyen bir figür olarak kendi imgesini, ismini verdiği markayla ayrılmaz biçimde özdeşleştirmiş. Tam da bu sebepten dolayı, bu tasarım ikilisi arasında bu alanda eğitimi olmayan ‘alaylı’ Deniz Berdan’ın gerek yaptığı işlerle edindiği yayıncılık ve PR deneyimi, gerek ‘ikoncan’ olarak anılmasına sebep olan yaşam tarzıyla gözler önünde geçirdiği yıllar, kızının aldığı tasarım eğitimi ve güçlü estetiğiyle birleştirildiğinde markayı bir adım ileriye taşıyan faktörler olarak ortaya çıkıyor. Marka, arkasındaki bu güçlerle dört senelik kısa hayatında uluslararası başarılara imza atmayı başarmış, Pepsi ile işbirliğiyle Katy Perry için bir sahne kıyafeti tasarlamış; Disney ile işbirliği yaparak Oz the Great and Powerful filminin galasında yer almış.

Bu yazı için markanın önemini nasıl anlatabileceğimi düşünürken, aklıma gelen sözcük ‘performatif’ oldu. ‘Performativite’, toplumsal cinsiyetin gündelik olarak sergilenen bir performans olmasını açıklamak üzere Judith Butler tarafından ortaya atıldıktan sonra, sosyal bilimlerde toplumsal kimliğin her alanından bahsedilirken bolca kullanılan bir kavram. DB Berdan tasarımı ise, tasarımının arkasına yüklediği anlamı kullandığı cesur baskıların yanı sıra sunumlarındaki manken seçiminden müziğe, yaptıkları seçimlerle vurgulamasından ötürü performativite kavramını, performans anlamıyla kimlik ifadesi arasında, düz anlamıyla mecaz arasında bir yerde yakalıyor. Markayı düşünürken içime doğan bu güçlü çağrışım tesadüf olmaktan uzak; markanın ‘okullu’ partneri Begüm, Londra’da Central Saint Martins’te performans, London College of Fashion’da ise kostüm tasarımı okumuş.

DB Berdan
İlkbahar-Yaz 2017 koleksiyonu defilesinden, 13/10/2016 (kaynak: basın bülteni)

İlkbahar-yaz 2017 sezonunda tüketiciyle buluşacak koleksiyon hakkında Deniz ve Begüm Berdan, “Baskıcı gözlerden, kibirli bakışlardan, homofobik, seksist ve karanlık düşüncelerden uzak, özgüvenimizi, ironik tavrımızı ve gökkuşağımızı yanımıza alarak toplumsal cinsiyet baskısını reddediyor, cinsel kimliğimizi, kuirliğimizi kutluyoruz”2 diyorlar. Koleksiyondaki giysilere baktığımızda, bu ifade, baskılarda kullanılan kültürel referanslar ve sloganlarda kendisini belli ediyor; “RIOT GRRRL” ve “RIP Gender Roles”,3 “Clothes have no gender”4 baskılarıyla, baştan aşağı bir queer teori sayfasından oluşmuşa benzeyen kumaş tasarımlarıyla cinsiyet rollerine karşı duruşlarını, “I’m not weird I’m limited edition”,5 “Later hater”6 gibi sloganlarla ise yargılayan bakışlara karşı duruşlarını görebiliyoruz. Ancak performativiteden bahsederken kastettiğim üzere tasarımlar, moda için her zaman söz konusu olduğu gibi, esas anlamlarını onları giyenler üzerinde belli ediyorlar. Üzerinde “who needs gender roles”7 yazan, alışılagelmiş moda gözlükleriyle oldukça feminen gözüken bir elbise, cishet8 kadın bir manken giyse lafta kalacakken, bir drag sanatçısının9 üzerinde tamamen farklı bir anlama bürünüyor. Üzerine giyenle anlam kazanan kıyafetlerden bir başkası ise, erkek mankenin üzerindeki etekti. Ülkenin en ünlü trans erkeği olan Rüzgar Erkoçlar’ın manken olarak bulunması da, markanın duruşunu vurgular nitelikteydi. Bu defilede sloganlar sadece giysilerin üzerine yazılmakla kalmamış, onları giyen bedenler üzerinden hayata geçirilmişlerdi. Bunun yanı sıra, mankenler bu podyumda sadece yürümüyor, dans ediyor, koşuyor ve kökleri queer kültürde olan vogue dansını icra ediyorlardı. Podyumdaki harekete eşlik eden müzik de konsepte sadıktı; özellikle bir şarkı çaldı ki, orijinali queer jargonla tıka basa dolu olan “Let’s Have a Kiki” şarkısının drag queenler tarafından yapılmış parodisi olmasıyla queerliği katmer katmerdi. Defilenin finali ise, toplumsal cinsiyet rollerine nanik yapan kült rock müzikali Rocky Horror Picture Show’dan “Sweet Transvestite” şarkısının, Nuri Harun Ateş, nam-ı diğer Kafası Karışık Kontrtenör tarafından seslendirilmesiyle gerçekleşti.

DB Berdan, İlkbahar-Yaz 2017

2016’da birçok tasarımcının internetten aldığı ilham, podyumlara çeşitli emoji yorumları veya internet jargonunun baskılarıyla yansırken DB Berdan da bu ilham kaynağı konusunda çekingen davranmamış. Ekim ayında düzenlenen ilkbahar-yaz ‘17 defilesi başlarken ışıkların kararıp bütün gözlerin ilk mankenin çıkmasını beklediği anda, arka planda gösterilmeye başlayan video, adeta bir GIF koleksiyonunu andırıyordu. Millennial kuşağının birlikte büyüdüğü ve kendi estetik dilinin gelişmesinde büyük etkisi olan Tumblr estetiği, markanın baskılarından okunabiliyor. Marka, baskılarını “özel bir teknikle doğal elyaflar üzerine” gerçekleştiriyor.10

DB Berdan, İlkbahar-Yaz 2017

Markanın ilham kaynakları ise popüler kültürün karanlık tarafından geliyor. Markanın bir koleksiyonu, Stanley Kubrick’in 1971 yapımı distopik filmi A Clockwork Orange’dan esinleniyor; Monster Mash isimli koleksiyonda ise esin kaynağı, 80’li yılların kült korku filmleri olmuş. Bir başka koleksiyonunda ise marka, defalarca consume11 sözcüğünü tekrarlayan baskılarla tüketim toplumu temasını işliyor. Kadın cinselliği üzerindeki toplum baskılarını ele aldıkları body/sex positivity12 temalı bir başka koleksiyonları da markanın portfolyosu dahilinde. Markanın her koleksiyonunda slogan baskılı, iddialı bir duruşu olan parçaların yanı sıra, yine canlı ve renkli baskılarıyla ancak daha sade ve günlük parçalarla farklı müşteri kitlelerine hitap edilmiş. DB Berdan, alternatif modadan aldığı ilham, güçlü temalar ve özgün baskılarıyla kendisine Türkiye moda sektöründe ayrı bir kulvar açmış durumda.

1. MAG, “Yenilikçi Rahat ve Kendinden Emin: Deniz Berdan”, kaynak: cosmoturk.com

2. “DB Berdan’dan Cinsiyet Ayrımcılığına Son”, DB Berdan İlkbahar-Yaz 2017 koleksiyonu defilesi (Mercedes-Benz Fashion Week Istanbul) basın bülteni

3. Cinsiyet rolleri huzur içinde yatsın.

4. Giysilerin cinsiyeti olmaz.

5. Tuhaf değilim sınırlı üretimim.

6. Görüşürüz hater [nefret eden, kişinin arkasından konuşan, haset duyan].

7. Toplumsal cinsiyet kime gerek.

8. Cishet: Cisgender ve heteroseksüel kelimelerinin kısaltılmasından oluşan ve hem sıfat hem de isim olarak kullanılabilen kavram.

9. Drag: Toplumsal cinsiyet rolleriyle oynayan performans sanatı. Bahsi geçen elbise podyumda, drag queen Nur Topu Saçan (Onur Gökhan Gerçek) tarafından sergilendi.

10. MAG, “Yenilikçi Rahat ve Kendinden Emin: Deniz Berdan”, kaynak: cosmoturk.com

11. Tüket.

12. Bedeniyle/cinselliğiyle barışık olmak.

beden politikaları, body positivity, DB Berdan, Eda Çakmak, moda, moda tasarımı, toplumsal cinsiyet