Oryantal haplarının Nevsal-i Milli’de yayınlanmış ilanı, 1911.
Oryantal Hapları:
Bir Tüketim Öyküsü

Nevsal-i Milli’nin 1911 yılına ait sayısında yayınlanan bir reklam pek çok açıdan ilginçtir. Reklam, göğüs büyütme ilacı “Oryantal” haplarını tanıtıyor ve küçük göğüslü olup bu durumdan mustarip ya da hastalık, yorgunluk gibi bir nedenle göğüsleri gelişememiş hanımlara “güzel ve sıkı” göğüsler vadediyor. Ürünün adından menşeine, tanıtım metninin dilinden, görsel tercihine ilan, dikkatli bir analizi hak eder görünüyor.

Hızlı bir araştırma gösteriyor ki, metinde geçen “bugün bütün dünyaca maruf” ifadesi çok bilindik bir reklam motifi olmaktan öte bir gerçekliğe işaret ediyor. Tam da bu zamanlarda aynı ürünün ilanlarını Avrupa’da farklı ülkelerin popüler yayınlarında görmek mümkün. Şili, Brezilya gibi Latin Amerika ülkelerinde yayınlanan dergi ve gazetelerdeki reklamlar ve ürün hakkındaki tartışmalar Oryantal haplarının ününün Avrupa sınırlarını da aştığını gösteriyor. Bu yaygın, neredeyse dünya çapında tanıtım kampanyası adeta reklam metninin açılış cümlesinin iddiasını haklı çıkarıyor: “Dünyanın her tarafında güzel bir göğüs kadınlar için çok mühim addedilir.” Gerçekten de farklı ülkelerde yayınlanmış ilanlar, kullanıcı mektupları, yasal incelemeler ve tartışmalar ürünün belli bir ilgiyi üzerinde topladığı, üstelik bunun yalnız kadınlarla sınırlı kalmadığını kanıtlar nitelikte.1 Örneğin Rus aristokrat, Prens Felix Yusupov, anılarından anlaşıldığı üzere 1890’larda henüz çocukken “dünyanın en düz göğüslü” kadınlarına cazibeli “harem güzelliği” garanti eden bu ilacın cazibesine kapılanlardan. Prens, zayıf ve hastalığa meyilli bünyesini bir biçimde satın alabildiği Oryantal haplarıyla güçlendirmeye çalışmış.2 İspanyol avangart yazar/düşünür Ramón Gómez de la Serna, ilanların sıklıkla gündelik basında yer aldığı 1910’larda bu ilacın etkisinde kalan bir başka ad. İlan metinlerindeki vaatler ve görsellik, yazarın imgelem dünyasında, belki itaatkar cariyelerle ilişkilendirdiği egzotik zevkleri çağrıştırdığı, belki de yazarın esprili metaforik anlatı diline —greguería— uyum gösterdiği için ciddi bicimde yer etmiş görünüyor.3

Varsayımsal olarak Doğu kökenli Oryantal haplarının, isminden kaynaklanan egzotik vurgunun (ve onun cinsel çağrışımlarının) aslında başarılı bir pazarlama stratejisinin sonucu olduğu teslim edilmeli. Diğer taraftan doğuya atfın asıl nedeni başkadır: Ürün ilk imal edildiği 1840’lı yıllarda afyon ve başka “doğulu” maddeler içermektedir.4 Daha sonraki yıllarda afyon ilacın muhtevasında görünmüyor olmasına karşın ürünün adında bir değişikliğe de gidilmiyor.

1. Brezilya’da yayınlanan Quebra Cabeças dergisinde Oryantal hapları,
yıl: 15, sayı: 4, 1931.

2. Oryantal haplarının Fransız mizah dergisi Le Rire’deki ilanı, 22 Şubat 1919.

3. Macar dergisi Vasárnapı Ujság’da yayınlanan Oryantal hapları ilanı, 1903.

Markanın çağrıştırdığının aksine Paris merkezli ecza laboratuvarı J. Ratié tarafından üretilen Oryantal hapları, yaklaşık 19. yüzyılın ikinci çeyreğinden itibaren piyasada ve bilinçli bir biçimde ilaç ile kozmetik ürün arakesitinde konumlandırılmış. Her ne kadar pudra, saç boyası, muhtelif kremler gibi kozmetik mamuller sağlığa faydalılık üzerine yaslanan bir retorikle pazarlanmaya çalışılmışlarsa da, meşruiyet zeminleri Oryantal hapları ve benzeri ilaçlardan ayrılır: Örneğin bunlar kullanımları keyfekeder, lüks tüketim ürünleridir. Bu nedenle Oryantal haplarını, yine bu dönemlerde sıklıkla —hem kadınlar hem de erkekler tarafından— tüketilen “güzellik ürünleri”nden ayırıp, tıbbi bir ürün gibi okumak anlamlı olabilir. Kamusal tıbbi hizmetin henüz kurumsallaşıp yaygınlaşmadığı bir dönemde Oryantal hapları türünden patentli ilaçların başta Avrupa ve Amerika olmak üzere dünyanın birçok yerinde orta ve düşük gelirli gruplar arasında yaygın olduğu belirtilmeli. Doktora gidip tedavi olmak oldukça masraflı —hatta bazıları için maddi olarak imkânsız— olduğundan hazır ilaçlar hızlı ve ucuz tedavi imkânı vadediyordu. Daha sonraları, patentli ilaçlar tedavi amaçlı olmaktan çok hastalık önleyici çözümler de üretmeye başladılar. Cilt hastalıklarından migrene, koleradan kansere, farklı hastalıklara şifa niteliğinde üretilen ilaçlar, çalışan kesimlerce tercih edilse de pek çoğu tıbbi herhangi bir madde içermediği gibi bazıları yüksek düzeyde bağımlılık yapıcı ya da ölümcül olabiliyordu.5 Bu ilaçlar üzerinde bağlayıcı düzenlemelerinin olmaması ve toplum sağlığı üzerinde olumsuz etki yaratabilme potansiyelleri nedeniyle başta İngiltere ve Fransa olmak üzere pek çok ülkede sosyal reformlar yoluyla denetim altına alınmaya çalışıldı.6 Oryantal hapları da bu reform dalgası içerisinde hem kullanıcı şikâyetleri hem de yeni hukuki düzenlemeler nedeniyle incelenen ilaçlar arasında ve sonuçlar hiç de iç açıcı değildir: Örneğin Alman polis teşkilatının emriyle yapılan bir analizde Oryantal haplarında ciddi miktarda arsenik tespit edilir.7

Türünün ilk örneği, 1880 yılında kurulan ve hâlâ faal olan, Hollandalı tıbbi “şarlatanlık karşıtı” dernek, Vereniging tegen de Kwakzalverij, halkı sahte ilaçlar konusunda bilinçlendirmeyi amaçlayan erken sivil toplum örgütlerinden.8 Oryantal hapları bu derneğin yayınlarında da karşımıza çıkmakta: Derneğin 1931’de yayınladığı, daha erken tarihli benzer amaçlı yayının genişletilmiş baskısı De Kwakzalversmiddelen: Hunne Inhound en de gevaren die bij het Gebruik Dreigen (Sahte İlaçlar: Tehlikeleri ve Bu İlaçların Kullanımından Kaynaklanan Tehlikeler) adlı yayınında listelenen 813 ilaçtan biri de Oryantal haplarıdır.9 Üretici firmanın 1910’lu yıllarda ürün ilanlarında memnun okuyucu mektuplarına yer vermesinin nedeni de yüzyıl dönümünde yaygınlaşan bu türden bilinçlilik faaliyetleri olmalıdır.

Kategorik olarak patentli ilaçlardan sayılabilecek Oryantal hapları, toplumsal bilinç hareketleri, sağlık ve eczacılık sektöründeki köklü dönüşüm ve sağlığa zararlı içeriğine rağmen geç 1930’lara kadar talep edilen bir ürün olmaya devam etti. Dahası, aynı amaçlı başka ürünlere de öncülük etti. Örneğin göğüs güçlendirici başka bir ilaç olan Kala-Busta, Oryantal haplarının hedef kitlesine hitap ediyordu.10 Peki ama neden?

Bir başka ürün, Kala-Busta, 1939.

Adam Stanley gibi araştırmacıların içinde yer aldığı bir grup, ideal kadın güzelliğinin bu dönemlerde yeniden tariflendiğini iddia etmektedir. Patriarkal bir tahakkümün inşa süreçleriyle koşut bir güzellik anlayışı tüketim nesneleri ve gündelik dilde kendini görünür kılmaktadır.11 Stanley aslında yüzyıl dönümüne değil, daha sonraki bir aralığa, iki dünya savaşı arasındaki döneme yoğunlaşır ve cinsiyetçi rol biçimlerinin tüm mevcut paradigmaların altüst olduğu, 1. Dünya Savaşı sonrasında batılı, rasyonel değer sisteminin gelenekler üzerinden yeniden nasıl biçimlendiğini sorunsallaştırır. Ona göre kozmetik ürünler, Oryantal hapları türünden kusur düzeltici ilaçlar ön tanımlı bir güzellik idealine ulaşma çabasının bir sonucudur. Benzer biçimde bir başka araştırmacı Mary Lynn Stewart, feminen güzellik ideallerinin ana amacının geniş biçimde esas olarak erkek zevkini tatmine hizmet eden bir anlayışı “doğallık” kılıfıyla kamufle etmek olduğunu iddia eder.12 Böylece yüceltilmiş feminen güzellik kavramı, kadın üzerindeki maskulen otoritenin ve tahakkümün kültürel devamlılığını sağlıyordu. Bir anlamda iri göğüs, ince bel gibi güzellik tanımları “doğallık” kılıfı altında normatif değer üretimine katkıda bulunuyor. Kozmetik ya da tıbbi ürünlerin tanıtımlarında bilimsel ve tıbbi referansların kullanılması, ulusal yıllık Nevsal-i Milli’de yer alan ilanda olduğu gibi doktor tanıklığına yer verilmesi gibi sıklıkla rastlanan stratejik manevralar bu durumu ispatlar netliktedir. Bir taraftan kadın, onun bedeni ve fiziksel özellikleri nesnelleştirilirken diğer yandan belli ölçülere sahip olmak sağlık ve doğallığın göstergesi olarak kodlanır. Bu yüzden Nevsal-i Milli’de yer alan Oryantal hapları ilanının görsel seçimi tesadüfi olmamalı. İlk karedeki küçük ve sarkık göğüslü kadın —kendine güvensiz duruşundan, hastalıklı ifadesine— anormal (belki doğal olmayan) bireyi resmederken, göğüs ölçüleri normalleştikçe sağlıklı bir görünüme, kendine güvenen, “normal” bir bireye dönüşmekte. Bir anlamda “tıp bilimi”nin belirlediği irilikteki ‘normal’ göğüs, doğal güzelliğin de somut göstergesi olarak formüle edilmektedir.

Ürünün isim seçiminin benzer biçimde —yine maskulen— bir nesnelleştirme ve norm üretme stratejisini yansıttığı savlanabilir. Ürünün Prens Yusupov’u cezbeden, yazar Gómez de la Serna’ya erotik çağrışımlar yaptıran doğulu kimliği, Doğu’nun en bilindik stereotiplerini yeniden üretmekten öteye gitmez. Yine de, cezbeden harem güzelliği vaadiyle ideal kadın bedeni için doğulu “güzel”i doğallık ölçütü kabul etme, oldukça ilginç bir zihin yapısını ortaya çıkarıyor. Bilimsel söylemle bezeli evrensel bir feminen güzellik, Doğu’ya ve ona içkin, egzotik harem ve cariye kültürüne atıfla kurgulanmaktadır. Söz konusu olan Doğu’ya cinsel kimlik atfederek bir yandan Doğu ve onun değerlerini evcilleştirmek, onu sahip olunabilir kılmak, diğer taraftan da Doğu’nun cinsellik yüklü kadınsı cazibesine karşın, rasyonel, bilimsel, “norm belirleyen” maskulen bir Batı pozisyonu tarif etmektir. Bu durumda Oryantal haplarının gerçekten kadınlara yardım için mi üretildiği ise kocaman bir soru işareti.

Ürünün Osmanlı’daki hedef kitlesi için böylesine bir formülasyonun varlığını iddia etmek anlamlı değildir. Bununla beraber doğallık kavramıyla güzellik arasında bir paralellik kurulmaya çalışıldığı görünmektedir. Doğal ve ‘sağlıklı’ göğüs zaten büyük göğüstür. Ürünün Osmanlı pazarına 1910’larda yeni girmesiyle mi, yoksa bilimsel olarak kanıtlanmış Doğulu (herkesin malumu olan) —dolayısıyla bilindik— bir kaynaktan gelmesinin sağladığı tür güvenden mi bilinmez, Osmanlı yazılı basınında çıkan ilanlarda kullanıcı tanıklıkları neredeyse yoktur. Bunun yerine doktor tavsiyelerine yer verilir. Belki Oryantal hapları, Osmanlılar için gerçekten bir ilaçtır ve doğal olarak “normal olmayan” küçük ve sarkık göğsü düzeltmeye yarar.13 Yine belki bu yüzdendir ki, örneğin korse kullanımının tetiklediği etik tartışmalar Oryantal hapları üzerinden yapılmaz. Her ne kadar göğüs büyüklüğü vadeden bir ürünün “muhafazakâr hassasiyetleri”, örneğin Hollanda’da olduğu gibi, Osmanlı dünyasında da rahatsız edeceği beklense de bu gerçekleşmiş görünmez.

“Güzel,” salt büyüklükle ama değiştirilebilir olarak kodlandığı, dolayısıyla talep edilebilir olduğu için göğüs sahibinin geçmişinden, mensup olduğu sınıftan ve hatta onun fizikselliğinden tümüyle azadedir.

Oryantal haplarının, gerek Osmanlı’da gerekse de Avrupa ve dünyanın geri kalanında belirli bir güzellik anlayışı dayattığı kuşkusuz. Buna karşın bu ürünleri güzelleşmek amacıyla kullanan kadınlar —ve erkekleri— bu gerçeği görmeyen, her türden telkine açık, saf tüketiciler olarak tanımlamak son derece yanlış olacaktır. En basitinden herkes potansiyel müşteri olduğu için, gerçekten bir aristokrat/köylü, eğitimli/eğitimsiz, ya da burjuva/proletarya ayırımı kalmaz.14 Eğer bir kadın küçük ve sarkık göğüslü ise soylu da, zengin de olsa “normal” değildir. Bir anlamda kadın bedeni herhangi bir sınıfsal ya da sosyal ayrım gözetmeksizin eşitlikçi ve demokratik bir biçimde nesnelleştirilir. Daha açık bir ifadeyle, güzellik ona sahip bireyin kişiliğinden bağımsızlaşır. “Güzel,” salt büyüklükle ama değiştirilebilir olarak kodlandığı, dolayısıyla talep edilebilir olduğu için göğüs sahibinin geçmişinden, mensup olduğu sınıftan ve hatta onun fizikselliğinden tümüyle azadedir. Dahası Oryantal haplarını ve ona benzer ürünleri kullanan, beğenen, hayal kırıklığına uğrayan, eğitimli, düşük gelirli, toplumun farklı katmalarına mensup —bu örnek bağlamında— kadınlar için ilanlar ve ürün üzerinden üretilen tartışmalar yoluyla ortak bir dil/zemin/mecra tanımlanır. Söz konusu bu mecralarda “moda” adı verilen, son derece dinamik, geçici uzlaşı alanları nesneler ve deneyimler etrafında söylemsel olarak üretilir. Uzun bir süre moda olmayı başarabilmiş Oryantal hapları, tam da bu nedenle belki de gerçekten mucizevi: Her zaman kimseyi “güzel” kılamasa da “güzellik” hakkında kesinlikle fikir sahibi kılıyor.

1. Göğüs geliştirme ürün ve araçlarına ilişkin ilginç bir görsel dokümantasyon için: Cosmetics and Skin

2. Kendisini tedaviye gelen bir doktor prensin başucundaki ilaç kutusunu fark eder. Prens ilacı niçin kullandığını açıklar. Bu açıklama doktoru oldukça eğlendirir, yine de Prens’e hapları kullanmayı bırakmasını önerir. Prince Felix Youssoupoff, Lost Splendor: The Amazing Memoirs of the Man Who Killed Rasputin, New York: Turtle Point Press, 2003.

3. Ramón Gómez de la Serna reklam sektorundeki aşikâr cinselliğin ve bu endüstrinin arzuları üretip pazarlayabilme kapasitesine dikkat çeker. Nicolás Fernández-Medina, Maria Truglio (Ed.), Modernism and the Avant-garde Body in Spain and Italy, New York ve Londra: Routledge, 2016, s. 17.

4. Pilules d’opium aromatique olarak listelenen Oryantal hapları şu maddeleri içerir: saflaştırılmış afyon, safran, tarçın, muskat, kakule ve portakal çiçeği şurubu. A. J. L. Jourdan, Pharmacopée Universelle ou Conspectus des Pharmacopees, Paris: Chez J.-B. Baillière, 1840, s. 144.

5. British Medical Association, Secret Remedies, What They Cost and What They Contain, Londra: British Medical Association, 1909.

6. Assemblée nationale, Chambre des députés, Annales: Débats parlementaires, Volume 80, Issue 2, Paris: Imprimerie du Journal Officiel, 1907, s. 146.

7. G. Grinon, Répertoire de Pharmacie, Paris: Archives de Pharmacie et Journal de Chimie Médicale Réunis Recueil Pratique, 1905, s. 465.

8. Derneğin tarihçesi ve dernek hakkında daha fazla bilgi için: kwakzalverij.nl

9. İlk kitapçık 1916 yılında yayınlanır. Dernek gerek bu ilk yayında, gerekse de 1936 tarihli genişletilmiş baskıda yer verdiği ürünleri analiz ederken alaycı ve ahlakçı yorumlarını da okuyuculardan esirgemez: Vereeniging tegen de Kwakzalverij, De Kwakzalversmiddelen. Hunne Inhoud en de Gevaren die bij het Gebruik Dreigen, Amsterdam: Vereeniging tegen de Kwakzalverij, 1931.

10. Kala-Busta tanıtımı, L’Illustation, 25 Mart 1939.

11. Adam C. Stanley, Modernizing Tradition: Gender and Consumerism in Interwar France and Germany, Baton Rouge: LSU Press, 2008.

12. Mary Lynn Stewart, For Health and Beauty: Physical Culture for Frenchwomen, 1880s–1930s, Baltimore, Md.: Johns Hopkins University Press, 2001.

13. Bu türden bir tartışma için bknz. “Hanımlarımız bundan ibret alsınlar da vücutlarını bu tehlikeli şeyden muhafaza eylesinler.” Hanımlara Mahsus Gazete, 16 Eylül 1895, s. 6.

14. Burada bu kavramların tamamen yok olduğu iddia edilmiyor. Kavramlar başka alanlarda, başka anlamlar kazanıyorlar.

ataerkillik, beden, beden politikaları, Ersin Altın, göğüs, güzellik, ideal kadın, ilaç, normallik, normatif değerler, Oryantal hapları, oryantalizm, toplumsal cinsiyet, toplumsal sağlık, tüketim