Kapağı Olmayan Kitap

Plastik sanatlar öğrencileri için okunması elzem olan John Berger’in Görme Biçimleri kitabının, ‘kapak gibi olmayan kapağı’ ile ilk defa yüz yüze gelenler arasında illaki tuhaf bir çekim duygusu yaşanmıştır. İç sayfayı bir kitabın dışında görmek ender rastlanan bir durum olmakla birlikte —kitabın adı bir ipucu verse bile— neden böyle bir tercihin yapıldığını tahmin etmek için kitabın oluşum hikâyesiyle az çok ilgilenmek gerekiyor. Eğer okuyucu, refleks olarak çoğunlukla okunmadan atlanan giriş bölümü ve onu takip eden açılış sayfalarını kaçırmazsa, kitabın yapılış amacına ilişkin bir takım ipuçlarından haberdar oluyor.

“…savlarımızı başka biçimde düzenlenmiş bir kitapta sunamazdık…”

Berger savlarını ilk olarak BBC’de bir televizyon programı formatında sunuyor izleyiciye. Kitap, programın hemen ardından yapılıyor. İzleyici okuyucuya dönüşüyor, ekran da sayfaya taşınıyor. Dört bölümden oluşan program, kitapta yedi farklı bölüm ve okuma biçimiyle yeniden düzenleniyor. Kitabın zaman aşımına uğramayan içeriği, zamansız tasarımını da beraberinde getiriyor. Anlatının tasarım diline tercüme edilme hikâyesi de işte burada başlıyor.

Okuyucusuna “bu kitabı beşimiz yaptık” diye seslenen girişte, kitabın görüntüsünden sorumlu İngiliz tasarımcı Richard Hollis ismi var. Alışılmışın aksine Hollis, tasarım sürecini diğer dört kişiyle yakın işbirliği içerisinde ortak yürütüyor, kararlar ortak veriliyor. Anafikir, programdaki ses ve görüntünün kesişme noktalarını kitabın doğrusal anlatısında, metin ve görselin eşsesliliğinde yakalamak. Bunun için Hollis, Univers Bold yazı tipini kullanarak tipografiye görsel bir ağırlık vermiş. “Tıpkı televizyona bakmak gibi” diyor tasarımcı, “sayfaya bakıldığında sözcükler ve imajlar aynı anda izlenebiliyor ve okuyucu kitapla bağ kurabiliyor”. Görsel ağırlığı yoğun olan metnin içinde vurgu yapılan veya referans verilen cümleler ile resimaltı (yanı) yazıları da gövde metinden farklılaşmak üzere ve alışılanın aksine Univers Regular seçeneğiyle dizilmiş. Berger’in televizyon programında seyirciyle kurduğu sözel ilişki, kitabın sayfalarında da benzer bir biçim alıyor: “Görüntüler, diyalogsuz kelimeler gibidir.” Resmi algılama biçimimizi manipüle etmek adına ekranda önce sessiz, ardından müzik eşliğinde izlenen resimler, kitapta bir sayfa çevirme hareketiyle karşılık buluyor: Okuyucu, “bu, üzerinde kuşlar uçan bir mısır tarlası resmidir. Bir müddet bu resme bakın ve sayfayı çevirin” yazan Van Gogh’un aynı resmiyle arka sayfada “Bu, Van Gogh’un kendisini öldürmeden önce yaptığı son resimdir” yazısıyla birlikte yeniden karşılaşıyor. Elyazısıyla yazılmış̧ olan bu notun hemen altından Berger, kendi sesine dönüyor: “Nasıl olduğunu tarif etmek mümkün olmasa da hiç şüphesiz kelimeler, imajın anlamını değiştirir. İmajlar da cümleleri anlatır.”1

Ways of Seeing, John Berger,
Penguin Books, 1990
(fotoğraf: Manifold)

Kapaklar

Görme Biçimleri ilk olarak 1972 yılında Pelican Books’tan çıkıyor. Kitabın orijinal kapağı bu ilk baskıya ait diyebiliriz, çünkü ileriki yıllarda Penguin Books’tan yayımlanan diğer kapaklar bazı farklılıklar gösteriyor. Yayınevi logosu, kitap ve yazarının adına ayrılmış jenerik girişte kullanılan yazı tipi, renk, kenar boşlukları ve hatta kitabın boyutu bile bu baskılarda değiştirilmiş. Nerede görünse tanınır bir kapak olma özelliğinin ötesinde, tüm bu başına buyruk müdahalelerle tasarımın anlam inşası hiçe sayılmış. Hatta 1990 basımı bir diğer Penguin Books uyarlaması orijinalinden daha meşhur bir kapak hâline bile gelmiş ve kimi zaman orijinali sayılıyor. Mavi rengi, tırnaksız, italik duruşuyla bağıran ve altındaki metni ezen bir başlığa sahip bu kapak, doğrudan bir Google taramasında bile görülüyor ki, aslından daha fazla yer edinmiş.

solda: Ways of Seeing, John Berger,
Pelican / BBC, 1972 (kaynak: 2x4.org) 
sağda: Ways of Seeing, John Berger,
Penguin Books, 1990
(kaynak: penguinrandomhouse.com)

Orijinal kapakta yer alan paragrafın son cümlesi (içe davet etmesi, devamlılık hissini vurgulaması adına) kitabın altına çok yakın bir yerde, tehlikeli sayılabilecek bir sınırda yarıda kesiliyor. Bu kritik detay, Penguin Books Modern Classics serisi 2008 baskısında marjinin genişletilmesiyle göz ardı edilmiş. Hollis’in hesaplayarak bıraktığı —bir satır arası boşluğu kadar olan— bu mesafe bir hata olarak algılanmış olsa gerek (Metis Yayınları Türkçe baskısında bu boşluğa kendi logosunu koymaktan çekinmemiş). Her ne kadar Hollis, tasarımı denetim altında tutmaya çalışsa bile önsözün kitabın arkasında yer alması gibi, kitabı yayınevinin kendi uygun gördüğü müdahalelerden korumak pek de mümkün olmamış. Hatta tasarımcı, yeni baskıların rahat açılmaya olanak tanımayan cildinden bile şikâyetçi.

solda: Ways of Seeing, John Berger,
Penguin Classic, 2008
(kaynak: penguin.co.uk) 
sağda: Görme Biçimleri, John Berger,
Metis, 2014 (kaynak: kitapveyorum.com)

İçeriğin, kitabın her yerine nüfuz ettiği ve ancak bu yolla okuyucusuyla iletişime geçebildiği ana akım dışı kitaplarda, figüran sayılabilecek bilgilerin ve grafik elemanların, kitabın esas işleyişi içerisinde göze batmayan dışarlıklı öğeler olarak ama yine de tasarımın bütünselliği içinde düşünülerek tasarlanması beklenir. Bellibaşlı yayınevi normları bile tasarımcısının uygun gördüğü biçimde, tasarımın talep ettiği yönde yeniden düzenlenebilir. Kitabın anlam örgüsünde önemli katkıları olan tüm bu bilinçli hesaplamalar, tasarımcısının iradesi dışında bozulduğunda tasarım kurgusu zedelenir. Tasarımcıların bu ‘saplantılı değişmezlik’ tavırları, Görme Biçimleri için oldukça geçerli bir prensip. Böylesi bir kitabın farklı dile çevirisinde bile, tasarım gerekliliklerine uyulmadığı takdirde, kitap özgünlüğünden kaybeder. Tıpkı Mallarme’nin “Bir Zar Atımı” şiirinin çeviride kaybettiği tını ve anlam gibi, Berger’in herhangi bir cümlesindeki bir satır kayması veya programdaki sessiz anları bize hatırlatan paragraf arası boşlukların değişmesi sonucunda kitabın tüm kurulu yapısı altüst olabilme hassasiyeti taşıyor.

Görme Biçimleri’ne Yeni Bir Okuma Biçimi

Görme Biçimleri, kuşkusuz hem içerik, hem de kitap nesnesi olarak sürekli ziyaret edilen, referans verilen ve yayın tasarımı özelinde ham malzeme olarak baz alınan bir kitap. Üstelik bir sanatçı kitabına dönüşmekten de geri kalmamış: Sarah Lüdemann’ın —kitabın İngilizce metninin bir Alman tarafından sesli okunuşunun fonetik transkripsiyonuyla bir anlamda kitabı yeniden yazan— Whäis off ßiejing isimli ‘taklit’ kitabı yeni bir okunma/anlama düzeneği yaratıyor. And Publishing’in “The Piracy Project” sergisi kapsamında karşılaştığım bu iş, Berger’in başucu kitabını, ‘yabancı’ görünen bir dil aracılığıyla, tanıdık duyulan bir fonetikle yeniden okumamızı sağlıyor. İçimizden duyduğumuz sözcükleri dıştan bir defa daha tekrar etme ihtiyacı hissediyoruz ve resimaltı yazılarından künyesine kadar her bir detayın işit-dile çevrilmiş olduğu bu kitabı sesli okumaya başlayıp kelimeleri nasıl anlayabildiğimizi kendi kendimize ispat ediyoruz.

Whäis off ßiejing, Sarah Lüdemann, 2012 (kaynak: sarahluedemann.com)

Farklı Bir Kapak?

Görme Biçimleri’nin tasarımı üzerine pek çok şey dile getirilmiş2 olmakla birlikte “peki ya farklı bir kapak?” sorusuna rastladığım söylenemez. Bu yüzden “bu kapak, bilinen hâlinden daha farklı nasıl olabilirdi veya olmalı mı?” sorusunu sorduğum oluyor ara sıra. Aslında birkaç cevaba rast geldiğim de oldu. Ancak orijinali, kendi zamanına ait olduğundan ve zaman aşımına uğramadığından, zaten ‘beklenmedik’ ve bir o kadar ‘doğrudan’ bir dile sahipken, birbirinden farklı ve iyi tasarım önerileri getirilebileceği hâlde buna gerek duyulmayacak… veya getirilen her yeni öneri, mevcut olan kadar yer edecek vakti bulamayacağından, hiçbir zaman yeni olan tasarım, okuyucuyu tatmin edemeyecek… ve belki de bu yüzden başka bir kapağa hiçbir zaman ihtiyacı olmayacak diye tekrarlıyorum kendime. Kitabın içinden gelen ve kitabı tümüyle kapsayan kapak zaten o ‘çok iyi fikre’ sahip olduğundan, başka türlüsü yalnızca görüntüden ibaret kalırdı.

1. Highmore, B. ‘Then Turn the Page’: Berger by the Book. Journal of Visual Culture, August 2012, vol. 11, no. 2, 124-126.

2. Bilak, P. “Ways of Seeing, book review”, 2008; Rock, M. “Ways of Seeing”, 2011.

Görme Biçimleri, grafik tasarım, kitap, kitap tasarımı, Richard Hollis, Umut Altıntaş