Manifold

Leksikografik ve ansiklopedik notlar + 
Kelimenin kimi kullanımları ve biraz trivia +
Manifold’un şahsına münhasır bir etimoloji

1. [sıfat] Çok ve çeşitli; türlü, türlü; çoklu, tekrarlı; sayıca çok, bol; muhtelif:
Hayatı manifold başarısızlıklardan ibaret.

2. [sıfat] Pek çok vasfı ya da formu olan; çeşitli tür ve nitelikte; karmaşık; farklı zamanlarda ve çeşitli yollarla ortaya çıkan; pek çok özelliği, karakteri içeren ve/ya da gösteren; karmaşık karakterli; pek çok parçası ve/ya da ilişkisi olan (tekil isimleri nitelemek için):
Gerçi manifold bir zekaya sahipti.

3. [sıfat] Çeşitli nedenlerden öyle olan:
Yine de, son kertede manifold bir hayal kırıklığı.

4. [sıfat] Aynı türden birden çok aygıtı aynı anda içeren ya da çalıştıran:
İnsan bedeni, oldum olası manifold bir biyolojik sistemdi.

5. [isim] Farklı, muhtelif ögelerden oluşan bir bütün; karmaşık bir nesne ya da özne; özellikle tikellerin ya da birimlerin kümesi, yığını:
Ne var ki beden, uzun bir süredir biyolojik olanın ötesinde, tasarlanmış uzantılara/eklentilere sahip, bir manifold artık.

6. [isim] Daktiloda karbon kağıdı ile ya da teksir makinası benzeri bir mekanik araç ile çoğaltılmış kopya metin; karbon kopya; faksimile; bu işte kullanılan kağıt:
Romanının manifoldunu özenle dosyalayarak, arşivine kaldırdı.

7. [isim] Bağlantı yapmak üzere pek çok menfezi olan bir boru ya da odacık; pek çok giriş ve çıkışı birbirlerine bağlamaya uygun boru ya da benzeri aygıt; genellikle metal döküm, flanşlı ya da vidalı, buhar, su ya da hava akımını geniş çaplı bir ana borudan birden fazla daha küçük çaplı tali boruya aktaran tesisat elemanı, T borusu:
Manifold serviste yoktu, araba Oto Sanayi’de kaldı.

8. [isim] Topolojik bir mekân ya da yüzey; mevzi olarak “bildiğimiz” Öklidyen mekâna benzeyen topolojik mekân, Hausdorff; özellikle, bir ilişkiler sistemi ile birbirlerine bağlanmış nesneler çokluğu, topluluğu; farklı belirlenimleri ya da belirlenim modalitelerini içeren genel bir kabul kümesi içinde ve her biri toplam söz konusu genel kabul kümesinin bir ögesini oluşturmak üzere, belirlenebilir tikellerin toplamı. Bir belirlenim modalitesinden diğerine geçişin sürekli ya da süreksiz olmasına bağlı olarak, manifold da sürekli ya da süreksiz olabilir:
Çok boyutlu ve katmanlı şehir, iki boyutlu bir harita ve köy manifolduna indirgeniyor. (teşekkürler, Can Başkent!)

9. [isim] Gevişgetiren hayvanların işkembesinin üçüncü bölümü; kırkbayır:
Bizim ineği veterinere götürdük, manifoldu rahatsızlanmış!

10. [isim] Kant’ın bilgi kuramında, algılar aracılığıyla sağlanan tikellerin, aklın sentezi ile birleştirilmeden önceki toplamı; algıda olan ancak henüz düşüncede olmayan:
En genel anlamında sentezden anladığım, çeşitli temsilleri birleştirme edimi ve manifold olanı tek bir bilgide kavramaktır. (teşekkürler, Immanuel Kant!)

11. [zarf] Tekrar tekrar, defalarca; çoğu zaman:
Manifold denemeden sonra, ısrarının karşılığını kısmen bulduğunda, ısrarının pek de anlamlı olmadığını fark etti.

12. [geçişli fiil] Karbon kağıdıyla olduğu gibi, bir metnin birden fazla kopyasını yapmak; teksir makinası ile çoğaltmak.

13. [geçişli fiil] Çoğaltmak, artırmak, yayılmak, genişletmek; özellikle tek bir işlemle etkiyi çoğaltmak.

14. [trivia] Manifold Records: ABD, Memphis merkezli, deneysel, ambient ve tanımı zor kimi işitsel malzeme yayımlayan ve 1993–2008 yılları arasında faaliyet göstermiş müzik şirketi ve müzik dükkanı. Özellikle, 2008’den beri sadece plak eleştirisi yayımlayan bir web sayfası (cd ve mp3 değil!). Belirsiz bir gelecekte yeniden gürültü çıkarabilirler. Gerçi, insanlığın mahrum kalmaması gerektiğine inandıkları bir gürültü ile karşılaştıklarında hazırlıksız yakalanmamak için hazır bir organizasyonları var: We Made Records. (Anlaşıldığı kadarıyla bu türden bir gürültü ile pek sık karşılaşmıyorlar. Aslında eleştiriye değer bir gürültü de pek yok ortalıkta ki, son eleştiri 2013 tarihli).

15. [trivia] Manifold Trilogy: Bilimkurgu yazarı Stephen Baxter’ın üçü roman, biri kısa öyküler toplamı olan 4 kitabından oluşan üçleme! Romanlar: Manifold: Time; Manifold: Space; Manifold: Origin ve kısa öyküler: Phase Space.

16. [trivia] Manifold Magazine: 1968 yılında, Warwick Üniversite’sinde öğrenciler tarafından yayımlanmaya başlanan ve 20 sayı devam eden matematik fanzini.

17. [trivia] Eden Fesi: Manifold olarak da bilinen, aborjin mutant çizgi roman kahramanı. Zaman ve mekânı bükme ve teleportasyon gibi yeteneklerle tanımlanıyor.

18. [triva] Manifold: ABD’nin Pennsylvania Eyaleti’nde bir kömür madeni kasabası. Daha doğrusu, madenciliğin canlı olduğu sanayi devriminin daha önceki bir devresinden artakalmış, bugün —belediye ya da kasaba meclisi benzeri— kurumsal bir yapısı olmayan dağınık bir yerleşme.

19. [trivia] Manifold Çayı, Vadisi ve Yolu: İngiltere, Staffordshire’da aynı isimli vadide, bir kısmı yer altında akan, 19 km uzunluğunda nehir. Manifold yolu ise, 1904–1934 yılları arasında işletilen 13 km uzunluğunda ve vadinin sırtlarındaki köylerle vadideki mandıraya hizmet veren dar hatlı bir lokal demiryolu güzergâhının 1937 yılında yürüyüş yoluna dönüştürülmesi sonucu ortaya çıkan yürüyüş güzergâhı. Vadi tabanını ve nehir yatağını izleyen pastoral güzergâhın, yürüyüş ve bisikletin yanı sıra tekerlekli iskemle ve bebek arabası ile kullanıma da uygun olduğu söyleniyor.

20. [trivia] Manifold Press: Birleşik Krallık’ta yerleşik, gökkuşağının tüm renkleriyle hayat hakkında bir yayınevi.

21. [trivia] Manifold: Tasarım, teknoloji, sanat ve gündelik hayat üzerine İstanbul çıkışlı çevrimiçi bir multimedya yayını ve söz konusu yayın bağlantılı seminer, konuşma, panel, sergi, atölye benzeri çevrimdışı etkinlikler toplamı.

22. [etimoloji] Orta İngilizce döneminden, başka bir ifade ile 12. yüzyıldan bu yana, aşağı yukarı aynı anlam nebulasına işaret eden kelime, bugünkü biçimi ile yani “manifold” olarak İngilizce’de mevcut. Sadece, görece daha “teknik” anlamları (tesisat/teksir/matematik/felsefe) nebulaya, kabaca 19. yüzyıl başından itibaren katılıyor. Yine ortaçağdan başlayarak, Cermen dil ailesinin tüm üyelerinde kelimenin ve kelimenin gönderme yaptığı anlam nebulasının —ailenin diğer üyeleri ile az ya da çok örtüşen— bir versiyonu var; tıpkı kelimenin yine aynı dil ailesinin modern versiyonlarında da bulunması gibi. Modern versiyonlarının bazıları şöyle: “mannigfaltig” (Alm.), “menigvoudig” (Hol.), “mangfoldig” (Danca), “mångfaldig” (İsveççe). Kısacası, son derece yaygın Cermence bileşik bir kelime. Bilinen en erken hali ise, Cermen dil ailesinin doğu kolunun ölü dillerinden Got dilinde (gotisch) kaydedilmiş: “managfalþs”. Buradan yola çıkarak “icat edilmiş” varsayımsal bir proto-Cermence’si de var: “managafalþaz” (managaz [many] + -falþaz [fold]). Kelimenin, Latince “multiplex”in, bir tür ödünç-çevirisi olduğu varsayılıyor.

23. [etimoloji] Bu çok Cermen kelimenin bir de kısa Türkçe tarihi var. Nişanyan’a göre, manifold 1960’larda Türkçe’ye, aynen yazıldığı gibi giriyor: 1. Çok katlı, çoklu. 2. Gemi veya otomotivde içinden yakıt veya su boruları geçen kutu. Ve ekliyor: “Many” çok + “fold” kat, büklüm.

24. [synonyms] Abundant, assorted, complicated, copious, copy, different, diverse, diversified, graph, hectograph, legion, many, miscellaneous, mimeograph, multifarious, multiplex, multiplied, multiply, multitudinous, numerous, polygraph, several, sundry, varied, various.

25. [equivalents] Multiple.

26. [hypernyms] Copy, increase, mathematical space, paper, pipage, pipe, piping, re-create, topological space.

27. [contextual] Earthly, extraordinary, infinite, innumerable, minor, numberless, only, outward, supreme, unspeakable.

manifold, Manifold